دانلود مقاله اثار تاریخی قزوین

اختصاصی از فی ژوو دانلود مقاله اثار تاریخی قزوین دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .

مقدمه :
سپاس پروردگار را که انسان را از خاک بی جان آفرید و به او نطق و بیان عطا فرمود – به انسان نوشتن آموخت تا او بتواند میوه بستان اندیشه های خود را به کام مشتاقانش بچپشاند و نغمه های جانبخش وجود را به گوش ایندگان برساند .
سرزمین قزوین با پیشینه ای در عرصه های علم ، فرهنگ ، اندیشه و دارای قدمتی دیرینه است و نشانه های تمدن 9000 سال پیش از میلاد درادر خود نهان دارد که با پیدایش اسلام در ایران موقعیت و اهمیت بسزادی یافت و مهد پرورش علوم اسلامی از جمله حدیث ، تغییر فلسفه ، عرفان ، کلام فقه ، نجوم و ادب قرار گرفت و تا عصر حاضر این روند ادامه یافت .
ظهور چهره های نامداری همچون میرزا حسین خان سهپسالار قزوینی «صدراعظم» یسد اشراف الدین حسینی قزیوینی « نسیم شمال » عارف قزوینی ، علی اکبر دهمزا ، علامه محمد قزوینی . حجت الاسلام سید علی اکبر ابوترایی ، شهیدان محمد علی رجایی و عباس بابایی و .. در این خطه به چشم می‌خورد که از تاریخ و فرهنگ ایران اسلامی حکایت می‌کند .
یورش بی امان تمدن بی پروا غروبوزرق و برق ظاهر فریب ابزار و وسایل و تکنولوژی جدید ، موجب جلب توجه اذهان و افکار کسانی خواهد شد که بیشتر به گذراندن زندگی مشغولند و کمتر به حقیقت آن می‌اندیشند در پی این هیاهو و جنجال تبلیغاتی ، فرهنگ بی ریشه و دنیا گرامی غربی به شیوه های نوین و جذابیتی کاذب جای فرهنگ مذهبی ملی مردم را می‌گیرد که از پیشینه درخشان و هدفدار پدران خویش آگاهی می‌داشتند . شاید با درایت و شکیبایی هنرمندان این هیاهوی بی معنا را به هیچ می‌انگاشتند و صراحت حیات را می‌پیمودند و پرچم پر افتخار پدرشان را دست به دست تا بی نهایت زندگی ، دلیل راهشان می‌کردند – بی شک اثر ملتی بدانند که اجدادشان طالایه دار فرهنگ انسانی و پیش قرلولان تمدنی سالم و صالح بودند – با نازدنگی و بالندگی دیگری به زندگی و دنیا می‌نگریستند و البته که خفتگان ظلمت شب رهروان طلیعه را صواب را نمی یابند .
نسل جدید ، نسلی که نتواند فرزندان کیستند و خود را و فرهنگ خود را نشناسند بی گمان به ورطة گرامی فرهنگی نزدیتکرند – ما بر سر‌ان نیستیم که تعجب جاهلی آباء و اجدادی را نده کنیم که هرگز چنین مباد بلکه منادب آینم که وظیفة همة کسانی که آیندة فرجام و تمدن بیگانه را می‌دانند و می‌شناسند یک دل و صادقانه از هر آنچه هدایتی نباید – رسالتی بر دوش دارند و هم امروز ها جلو این شبیخون بی هویتی و واماندگی را گرفت که فردا دیر است .

قال رسوالله … قزوین با ء‌ من ابواب الحبه .
محودة جغرافیایی قزوین پنه ایست طویل که فاصلة بین 57/36 درجة سانتی گراد تا 38/35 درجة سانتی گراد عرض شمالی و 01/51 درجة سانتی گراد تا 18/48 درجة سانتی گراد طول شرقی گسترده شده و ارتفاع آن از سطح دریا 1298 متر است و با توجه به موقعیت ویژة جغرافیایی در مرکز یکی از مهمترین گروههای ارتباطی شبکه راههای اصلی ایران و از جمله جادة ابریشم بوده و فراز و نشیب تلخ و شیرین را پشت سر نهاده است . شمال ان را سلسله جبال سر به فلک کشیدة البرز از شمال شرقی به طرف جنوب غربی در بر گرغفته متعلق به دوران سوم زمین شناسی و در دل خود معادنی دیقیمتی را نهان داشته است و نواحی اساطیری الموت و رودبار در آنجا واقع هستند قلعة قدیمی آتش نشان «درخک» با 2770 متر و « تخت سلیمان با بلندی » با بلندی 4400 متر سر به آسمان می‌سایند و با عبور از گردنه های « سلمبار » و « آلو چشمه » می‌توان به شهرهای تن کابن ، لنگرود و رشت سر ازیر شد – و با به هم پیوستن رودهای «طالقان» و «الموت » و « شاهرود» و « یفسد رود » در لابلای فراز و نشیب البرز غربی می‌خزد و آبادانی به ارمغان می‌آید که با احداث کانالهایی آب آن به طرف دشت وسیع قزوین هدایت می‌شود .
قزوین در دامنة جغرافیایی رشته کوه البرز دشت پهناور و حاصلخیز به وسعت 443 هزار هکتار دارد که باختر ، رشته کوههای شمالی – جغرافیایی «چرگر» آن را از زنگان «خمسه» جدا می‌کند و در جنوب چند رشته کوه موازی به نام «رامند» و از غرب به کوههای «خرقان» و در دز گزین همدان اتصال می‌یابد و از جانب خاور بی هیچ مانعی به «ساوه» و «ساوجبلاغ» می‌پیسوندد که جزئی از دشتهای قزوین بوده است – روهای « خر رود » یا «رود شور » و «ابهر رود» و « حاجی عرب» و دیگر رودهای فصلی بخش دیگری از دشتها را آبیاری می‌کند – با «مه » یا «سرد» متناوباً در یال می‌وزد و در تابستان خنکی هوا را به همراه دارد و باد « راز » یا «گرم» که از طرف جنوب غربی می‌وزد و تبخیر هوا رادر پی دارد و باد «کهک» یا «قاقازان» نیز موسمی و داراس خصوصیات هوای گرم است . در منطقة قزوین صدها تپة باستانی شناسایی شده که هر یک برگ ظریفی از تاریخ و تمدن میهن اسلامی ما را در سینه جای داده اند و تنها حفاری تپه « سگزآباد» نشان گرد تمدن 9000 سال یکجاننشینی در این دشت حاصلخیز است .
قزبوین را در نوشته های قدیم اروپای شهر باستانی « ارساس» یا « ارساسیا » و در تواریخ یونان همان شهر قدیمی « راژیا» در زمان اشکانیان به نام مؤسس آن «اردپا» خانده اند ساسانیان آنم را « کوشین » نامیدده اند یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد برخی هم آن را «مستوین» یا شهری که مردمی پر صلابت استوار دارد و بعضی از مورخین هم معرب کاسپین گفته اند که دلیل آنکه قوم «کاسیت» از مجاور دریای مازندران به طرف این دشت مهاجرت کرده و با اقوام بومی اختلاط نموده اند و گروهی هم به مرکز ایران رفته اند و دریای خزر نیز به همین دلیل به « بحرالقزوین» یا « دریای قزوین » اشتهار دارد .
منطقة قزوین به دلیل موقعیت ممتاز جغرافیایی کشاورزی و مواصلاتی همیشه تاریخ مد نظر بوده است چنانچه در زمان اقتدار حکومت «مادها» یکی از نقاط ویژه حکومتی در ارتباط با پایتخت «هکمتانه» بوده . راههای مهم ارتباطی از آن می‌گذشته و از نظر اقتصادی و نظامی نقش مؤثری داشته است . از نوشته های آشوری بر می‌آید . د| مهد و استراتاژیک «ساگ بیتو» ویران می‌شود – اما هنگام بازگشت مادهای در منطقة کوهستانی قزوین همدان راه را بر آشوری می‌بندند و بزری خونین به راه می‌اندازند .
پس از وی «سارگون» به بخشهای وسیعی از قزوین لشکر کشی می‌کنند تا بلکه در «دژمهد» «اندار پارتن آنو » را در شرق «سپردا» نزدیک ناحیة کنونی قزوین از میان بردارد .
دلاوران این سرزمین که نام «اقرته ها» یا «امردها» در نیروهای نظامی هخامنشیان نقش ویژه ای داشته اند و این منطقه یکی از «استانها» یا «ساتراپها» مهم محصوب شده است و در هنگام یورش اسکندر مقدونه ازادمردان ناجی کوهستانی به مقابله ای بی امان پرداخته و هرگز سلطة مقدونیان را برخورد روا نداشته اند و هخامنشیاندر نقاط خوش آب و هوای دشت کاخ ها باغها بنا نهاده بوده اند و …
شورش مردم و نا امنی های منطقة «فرهاد اول «پادشاه اشکانی » را بر آن داشت تا به این ناحیه لشکر کشی نمایند ( 181 تا قبل از میلاد ) و حوادث دیلم شاپور پسر اردشیر بابکان را ملزم نمود تا دژ مستحکمی در این سرزمین بنا نهادند که آن را «شازشابور» یا «کوشین» نامیده اند و نواحی قزوین مانند دشتبی «قاقزان» «نرگه» « ضیاء آباد» «نهاوند» «فارسجین» «ساج» «شاکین» و «سیادهن» پاکستان از مناطق مأمول و از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده اند .
به طلوع خورشید عدالت گشتر اسلام ارکان حکومت ساسانی بر لرزه افتاد تا آنکه سپاه اسلام به منظور گسترش توحید و محو شرک و بتپرستی به حرکت در آمد نیروی مقاومت سلاطین ساسانی به فرماندهی «رستم فرخزاد » رهسپار «قارسیه» شد . – اگر چه لشکر قزوین هم که در آن معرکه حضور داشت ولی چون درخش کفر و الحاد و به «بنی الحمرا » مشهور و به امام علی (ع) گرویده و تشیع را برگزیدند و بعد به امام حسین (ع) بیعت کردند و آمادة دفاع از حریم امامت شده اند مسجد عظسم بنی الحمرا در کوفه شهرت به سزایی دارد – و اما قزوین در سال 24 هجری بدست برای بن عارف فرمانده سپاه والی کوفه به صلح گشوده شد واز «ثغور» یا مرزهای مهم و استراتاژیک حکومت اسلامی بشمار می‌رفت و از اهمیت حضور در این شهر ، احادیث بسیاری از پیامبر (ص) نقل شده است .
چون قزوین به صلح فتجح شد بنابراین معابد ساسانی تخریب شد و یکی پس از دیگگری به مسجدی مبدل گردید . «ربیع بن خشم ثوری » فرماندة لشکر امام علی (ع) مسجد مشهور «ثور» را بنا نهاد و دز مان عبدالملک مروان «مسجد ثوب » ساخته شد – این دو مسجد در محل مسجد «جامع» و از مساجد قرن اول اسلامی هستند – در سال 192 هجری هارون الرشید که عازم خراسان بود شهرت دارد – این شهر نزدیک به یک قرن ، بخشی از سرزمین وسیع آل بویه بود « و صاحب عباد » وزیر مشهور فخرالدوله ، کتابخانه ای بزرگ و مدرسه ای بنیان نهاد – از اواخر قرن پنجم تا حملة هلاکوخان (654 هـ) که انقراض اسماعیلیه می‌باشد . واقعة «حسین صباح» مغول شهر ما پایداری قهرمانانه ای از خود نشان داده و مردم در برابر آن سیل بنیان کن ، سر تسلیم فرو نیاورده اند اگر حکومت «ایلخانیان» در «سلطانیه» متمرکز بود اما قزوین ممتازی داشت و سجاس و سهرود ( که شهری آباد بود ) و طالقان و طارم … جز قزوین و در تقسیمات کشوری عنوان ›تومان» یا « استان» ورد را دارا بوده و راه های مهمد مواصلاتی از آن می‌گذشته است و …
از مرگ تیمور تا به قدرت رسیدن شاه اسماعیل صفوی دوم قزوین سک قرن پر تلاطم و ناخوشی را گذرانده اند تا آنکه پس از جنگ «چالدران» در سال 920 هـ قزوین مورد توجه قرار گرفته و رفته رفته به صورت پایتخت دوم صفیه در آمد – طهماسب فرزند بزرگ شاه اسماعیلدر حالیکه ده سال و شش ماه داشت صاحب تاج و تخت شد و در سال 951 هـ اراضی و باغاتی را خرید و به احداث مجموعه ای از کاخها و عمارات سلطنتی فرمان داد – زیبایی زایدالوصفی پدپد آمد که شاه 11 سال از آن جا بیرون نرفت . زمان قاجاریه ، در واحدهای وابسته به قزوین تغییر وتحولی پدید امد و بخشی از آن جز تهران و پاره ای مانند ابهر یجای و قسمتهایی از خرقان ، ضمیمه خمسه و زنجان شد ولی با این همه از موقعیت نظامی و استراتاژیک و ارتباطی آن کاسته نشد .

« تاریخ و جغرافیای تاریخی قزوین »
«شهر قزوین»
بنای شهر قزوین را شاپور اول ، دومین پادشاه ساسانی نسبت داده اند (242 م ) و این در حالی بوده که مردم در جنوب و غرب این شهر جدید زندگی می‌کرده اند و چون « دژ قزوین » در مرکز شهر قرار گرفت ، با رویی به گرد آن ساخته شده تا از هجوم طوایف ساکن کوهستان در امان بماند – قزوین در سال 24 هـ . ق به دست «براء بن عازب » به صلح گشوده شد و این همان شهر «شاپوری» و آخرین حدی بود که مسلمانان در اختیار داشتند و مانند دورة ساسانی ، پایگاهی مهم به حساب می‌آمد .
ابن فقسه می‌گوسد : « سعد بن عاص بن امیه والی کوفه مأمور جنگ با دیلم گردید و قزوین را شهر ساخته «ثغر» مردم کوفه قرار دارد « شاذشاپور» یا شهر شاپوری را شهر کهن نامیده اند و چون « موسی الهادی » خلیفة عباسی (170 – 169 هـ ) به قزوین آمد فرمان داد تا شهر دیگری نردیک شهر شاپوری بسازند و آن را «مدینه موسی » نام نهاد و متعلقاتی به آن افزود – در سال 176 هـ ق « مبارک» غلام موسی الهلادی نیز شعر دیگری ساخت که به آن «مدینه مباکیه » موسوم شد . هارون الرشید هنگامیکه به خراسان می‌رفت به قزوین آمد و فرمان داد تا حصاری به دور این شهر بکشند ولی با مرگ او حصار نا تمام ماند تا این که در سال 254 هـ ق «موسی بن بوقا » از طرف « المعتزبا … » با روی شهر را به اتمام رسانید به نوشتة موخرین در آن روزگار غزوین شهری بزرگ و مزارع و باغستان فراوان داشته و چند شهرستان بوده است و در میان شهرهای عراق عجم ، اهمیت و اعتبار ویژه ای داشته است – چنانچه هر حاکم و فرمانروایی آثاری مانند مسجد و مدرسه و … از خود به یادگار گذاشته است .

قزوین : در زمینة هنر نیز نقش چشمگیری داشته است هنر خوشنویسی ایران با نام مالک دیلمی علی رضا عباسی ، میر عما قزوینی و عماد الکتاب قزوینی و … مزین شده است و بروز «مکتب قزوین» در هنر نقاشی صفوی حرف اول را می‌زند و درهنر موسقی معاصر ایران نقش و تأثیر هنرمندانی چون «درویش غلامحسین جناب : عارف قزوینی «استاد ابوالحسین اقبال آذر » و … را نمی توان نادیده گرفت و در زمینه هنرهای دستی مانند مسگری ، قفل سازی ، خاتم کاری و گچبری – مجسمه سازی – کاشی کاری – تذهیب – سوزن دوزی – شانه تراشی و قالی بافی ، ابریشم کاری – آئینه کاری – معماری و … چیره دستی هنرمندان قزوین ستودنی است .

قزوین : دارای دشت وسیع و حاصلخیزی است که سطح زیر کشت و باغات آن بیش از 13 هزار کیلومتر مربع و مجموعاً ½% از اراضی قابل کشت کشور را در خود جای اده است و علاوه بر کاریزها و هزاران حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق به وسیلة طولانی ترین کانال های آب رسانی کهاز سدا عراضی سگبان طالقان و زیاران سرچشمه می‌گیرد سیراب می‌شوند و محصولات کشاورزی آن بادام ، پسته ، گردو فندوق … می‌باشد و در کنار آن دام داری های مرغداری های بزرگی هستند که جایگاه ویژه ای در کشاورزی و دامپروری میهنمان دارند و شرکت هواپیمایی خدمات ویژه ای د رخدمت به کشاورزی منطقه و کشور نقش بسزایی دارد .

تقسیمات اداری – سیاسی :
استان قزوین بر طبق آخرین تقسیمات اداری – سیاسی کشور دارای 3 شهرستان ، 10 بخش ، 37 دهستان ، 12 نقطه شهری ، 813 نقطه روستایی دارای سکنه است . شهرستان قزوین بادارا بودن 5 بخش ، 19 دهستان ، 5 نقطه شهری و 473 نقطة روستایی بیشترین ارقام را به خود اختصاص داده است .

قزوین : مأمن دلاوران نهفت مشروطه و از پاسگاه های تقویت کنندة آن بوده است . به صداقت می‌توان گفت که به گواهی تاریخ قزوین همواره در کشاکش نبردهای حق و باطل به حق پیوسته و راه راست را پیموده است .
چنانچه اگرچه نطفة کودتاس سوم اسفند رضاخان – انگلیس را در گراند هتل قزوین منعقد می‌کنند اما خانه دوم میرزا کوچک خان و آزاد یخواهان بوده است .
قزوین ک از قرن سوم هجری به یعد یکی از مراکز مهم علمی محسوب می‌شد و علاوه بر نویسندگان و علمای بزرگی چون ابن ماجه قزوین رازی نجم الدین کاتبی ، امام ابوالقاسم رافعی قزوینی – امام احمد تمرالی ، زکریای قزوینی ، حمد الله مستوفی – عبدالبنی مخزالمانی وخسید قزوینی – واعظ قزوینی – سید اشراف الدین حسینی قزوینی «نسیم شمال» عارف ، عبید زاکانی ، علامه دهمذاو علامه محمد و قزوینی و … یادی به میان آورد .

« نقش مسجد در فرهنگ اسلامی »
مساجد در کشورهای اسلامی کی از مراکز تجلی هنر مذهبی و از معارج علوم و فرهنگ متعهد است ، پایگاهی است در برابر تها جسم کفر و شرک ، کشتی مطمئن در دریای خروشان هواهای نفسانی و ارام بخش دلهای مضطرب و مشوق است – نقطه شردعست ، شروعی تا بی نهایت است ، خانة خداست و مآمن مردم مسجد همه چیز است به اندازة همه جا برای همه کس ، عظیم و روح افزا و …
مسجد محراب است ، میدان جنگ ، جنگ با نفس اماره ، جنگ با شیاطین . بنابراین مسجد صلابتی و همتی والادر خود سازی به وجود می‌آورد . شور و شوق دیگری به انسان می‌بخشد . گنبد را از شکوه اسمان اقتباس کرده اند و مناره هلسه بفلک کشیدة ان می‌کوسنئد تا بین «شری» و «شریا» ارتباط برقرار کنند .
کاخ ها اختلاف ، غرور و تحوت و قدرت ظاهری را فریاد می‌کنند اما مساجد فروتنی را مساوات و برابری همگی را و ازادگی را – اساس بنای مسجد بر تقوای است ،‌تقریب است ، خلوص و عروح است مسجد کانون است ، کانون فرهنگ عدالت اجتماعی ، ساده اما با وقار با عظمت ، جان را قوت می‌دهد . انسانیت را اعتلا می‌بخشد ، کاخها که همیشه و به روی همه گشوده نیست اما مسجد همیشه است و برای همه کس همه می‌توانند از برکات آن بهره جویند .
« طرح معماری مساجد سه نوع اصلی بوده است »
یکی طرح «کلاه فرنگی » که گنبدی بر فراز اتاقی چهار گوش بنا می‌کرد « ایوان باز » « که طاقی شبیه طاق کسری داشته و « حیاط باز » که محاط در رواقها بوده و سرانجام با ادغام این سه طرح ترکیبی نو پدپد آمده است – اولیه صدر اسلام بسیار ساده و ملهم از خیمه بوده است و دارای فضایی باز که گاهی با دیوار یا خندق و یا تجیر مشخص می‌شده است.

« مسجد جامع کبیر »
قزوین اخرین سرحد قوای اسلامی بوده . شهریکه با آغوش باز اسلام عزیز را پذیرفته و مردمش حامیان عدالت و دیانت بوده اند – و با طیب خاطر اتشکده های خود را به مسجد مبدل کرده اند – هنگامی که حضرت علی (ع) به جنگ نهروان مس شتافت چهار هزار رزمنده را به فرماندهی « ربیع بن خشیم ثوری » به جنگ «دیلم» گسیل فرمود «ربیع» مسجدی در قزوین بنا نهاد که محتملاً در همین مکان فعلی « مسجد جامع» یا حوالی آن بود می‌باشد و «مسجد ثور» شهرت بسزایی داشته است و در زمان « عبدالملک دروان » آتشکه دیگری به «مسجد ثوبه» تبدسل شد (73-86هـ ) و در حفاری های زیر مقصورة «خمارتاش » آثاری مربوط به دوران ساسانی کشف شده است که شاید آتشکده و همان «مسجد ثوب» باشد - این دو از مساجدی است که از قرن اول اسلامی به ما رسیده است . با گذشت زمان و گسترش اسلام پی در پی از شمار بختانه ها کاسته و به مساجد افزوده می‌شد – قدیمی ترین قسمت مسجد جامع ، متعلق به قرن دوم هجری است هنگامیکه «هارون الرشید» در سال 192 هـ عازم خراسان بود تا شوش مردم ناراضی را فرونشاند و مأمون را هم به حکومت آن دیار تحمیل نماید چون به قزوین آمد دستور داد تا حصاری به گرد شهر بکشندو مسجدی بنا کنند که به «طاق هارونی» مشهور است . طاق هارونی که نمونه مساجد اولیه است ، بسیار ساده و در ضلع جنوب شرقی مسجدجامع قرار گرفته و مقصوره کهن هارونی که نمونه مساجد اولیه است ، بسیار ساده و در ضلع جنوب شرقی مسجد جامع قرار گرفته و مقصوره کهن نیز نامیده شده است .تا آنکه در سال 373 هـ ق «صاحب بن عباد» وزیر «فخرالدوله دیلمی » کتابخانه و مدرسه ای در نزدیکی آن ساخته که مرکز فرهنگی آن روزگار بوده است و عمارت بسیاری در محله « جوسق » درب کوشک فعلی بنا نهاده که به «صاحت اباد » اشتهار یافت . در سال 500 هجری « امیر خمارتاش بن عبدالله عماری » زمان ملکشه سلجوقی ، به ساختن مقصوره ای عظیم همت بسته است و برفراز آن گنبدی که از جها رفعت و شکوه ، نه در شهرهای اسلامی نظیر داشته و نه درممالک دیگر و در سال 509 هـ ق ساختمان‌ آن پایان پذیرفت – این مقصوره که به «طاق جعفری» نیز شهرت دارد بر روی بنایی متعلق به پیش از اسلام بنا شده ، مربعی و هر ضلع آن است – محرابی از سنگ مرمر صیقلی شده دارد و منبری سنگی با کاشیهای رنگارنگ و کتیبه هاسس نفیس که در منتهای ظرافت گچبری شده است
کتیبه «اول» در هشت ضلع گنبد و به خط «ثلث» که نام سازنده و مدت ساختمان مقصوره ذکر شده است
کتبه دوم : به خط «کوفی» مربوط به وقف قراء و مزارع و باغات و قنات «خمارتاش» برای مسجد می‌باشد .
کتیبه سوم : به خط «کوفی ماریچ» است و مشتمل بر سورة مبارکه بقره تا آخر
کتیبه چهرم : به خط «نسخ ثلث» موقوفات خمارتاش و محل مصرف آن تهیه شده است .
کتیبه پنجم : به خط «نسخ کوفی» وقفنامه و شرح تقسیم اب قنات خمارتاش می‌باشد.
امیر خمارتاش در غرب مقصوره ، شبستانی بنا کرده که به آتشکده معروف است و شبستان دیگری در جنوب غربی مسجد است که آن هم به آتش کرده مشهور است و در سال 548 هـ « ملک مظفر آلب انمو » حاکم خلیفة عباسی ساخته است .
در سال 617 هـ که مغولان به قزوین حمله‌ور شدند – این مسجد را با عده اس به آتش و خون کشیدند حیاط مسجد جامع : به شکل مربع مستطیل و مساحطی بیش از چهار هزار متر مربع دارد و در چهار طرف ، چهار ایوان بزرگ قرار گرفته ــ› برگ کپی که ایوان جنوبی .


بخشهایی از مسجد جامع قزوین مانند گنبد آن در شیوه رازی به دستور خمارتاش در سالهای 507 تا 509 ساخته شده در شیوه های پر از آن هم به ساختمان افزوده شد – ایوان جلوی گنبد خانه در زمان صفویان ساخته شد .
نبد آن یک پوسته است – شنگه روی تیز برای ساخت پوسته رویی بوده و بعدها همان «آهیانه» کاشی کاری می‌شود – گوشه سازی ،‌از نوع سکنج است و شاپرکهای زیر گنبد دارای گره سازی است – دیواره های زیر گنبد با نگاره های برگ کنگری که از نگاره های ساسانیان است آذین شده است – با وجود زلزله خیز بودن قزوین ساختمان مسجد استوار بر حال مانده است و این نشان دهنده وقت درنیارش آن است – ( سبک شناسی معماری ایرانی استاد محمد کریم پیرنیا )
که ایوان جنوبی بلندتر و زیباتر است و در ایران و در سایر ممالک اسلامی نزیر ندارد ، رفیع تری و زیبا ترین و بزرگترین محراب جهان است و با آن عظمت ، بی زون و آرامام مشاهده می‌شود به آرامش قلبی مطمئنه .
« مسجد جامع قزوین »
مسجد جامع قزوین گنبد دو پوسته داشته که یک پوستة آن باقی مانده است .
مسجد جامع قزوین از دیگر بناهایی است که قسمتی از آن از شیوة رازی است –گنبد خانه و گنبد آن بین سالهای 507 – 509 هجری به امر خمارتاش ساخته شده اند – ایوان جلوی آن در زمان صفویه ساخته شده است و بقیه فضاها در دوره های مختلف الحاق شده اند – با وجود زلزله خیز بودن این منطقه این بنا استوار باقی مانده واین نشان دهنده دقت در نیایش آن است . گنبدد بنا یک پوسته است و شنگه آن برای آن بوده که پوسته دوم بر روی آن یوار شود که بعدها بر روی پوستة اول کاستی کاری شده است نمای داخلس گنبد خانه با نقوش بزرگ کنگری که از نقوش معمول در دورة ساسانی بوده است مزین شده است و گوشه سازی آن که از نوع سبکخ است و همینطور شاپرکهای آن با نوعی گره سازی تزئین شده اند .
سردر در مسحد جامع قوس بیضی دو کانون یک و چهار دارد . مسجد بزرگ جامع قزوین (15-1113 میلادی ) به خاطر فضای روشن وآرام شبستانش دلنشین است و پوشش آن را گنبدی بزرگ ( به قظ 51 پا ) تشکیل می‌دهد – سه کنجهای دو طاقه که داخل آنها تقریباً خالی است دارای وضع ابتدایی است و از اشکال فرعی واسط که داخل آن را پر می‌کند سعنی چیزی که قرن ها خاطر معماران را به خود مشغول داشته بود عاری است از راه های بلند و ساده ، ساده گی مفرط آن را بارزتر کرده است اما این سادگی مفرط ناتوانی و یا اشتباه طراح آنها نبوده است چه اساساً تقیرباً تمام دیوار قبله را بزرگترین محراب جهان اسلام اشغال کرده است . ما فقط می‌توانیم از روی محراب هیجان انگیز هیدریه که نزدیک مسجد جامع است و همچنین از روی مقبرة علویان که هم زمان بوده اند حدس بزنیم که محراب جامع قزوین تا چه حد زیبا بوده است – به هر جهت از روی جزئیات باقی مانده از این محراب ، اطمینان می‌یابیم که جنس این محراب بسیار عالی بوده و برتر از همة قسمتهای آن یک کتیبة دو ردیفی است که دور را دور شبستان قرار دارد – کتیبة فوقانی به خط کوفی بسیار عالی است وخط کتیبة زیرین نسخی زیباست و هر دو رنگ سفید در متنی آبی رنگ مرکب از نقوش شاخ و برگ مواجر گردیده که شاید از نظر زیبایی در اسلام مانند نداشته باشد آجر چینی زنده و حلقه‌های بزرگ تزئینی با آجرهای برجسته که حرکات مارپیچی حلقه را نشان می‌دهد دیوار را از سکون و یک نواختی آزاد ساخته است – محراب بسیار بزرگ در هم بافته که در چهار چوب مستحکم بنا قرار گرفته می‌بایستی جلوة کلی همة بنا را با شکوه نموده و آن سادگی شکلهای عمدة معماری را در نظر بیننده جالب ساخته باشد –
این بنا در محلة دباغان در حاشیْة غربی خیابان شهدا (سپه ) واقع گردیده و یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی ایران است . بنای این مسجد با نقشة چهار ایوانی شامل شبستان گنبد دار ، مناره و ایوان های رفیع ، محراب و گچبریهای نفیس و صحن و رواق است که مجموع ، معرف آثار معماری دوره های مختلف اسلامی است .
در بررس سابقة تاریخی این مسجد ،‌در روایت های تاریخی می‌خوانیم که هارون الرشید به هنگام عزیمت به خراسان در سال 192 هـ . ق ، ددر قزوین دستور ساخت بارو و مسجدی را داده است که به طبق بعضی از روایت ها و شواهد ، این مسجد در محل آتشکده ای از دورة ساسانی بنا شده است . در روایت دیگری نیز آمده که به دستور هارون الرشید ، قاضی ابوالحسین محمد بن یحیی بن زکریا وو صاحب ابی العباس بن سریح ، آن جامع را ساختند و پرداختند که بعدها به « طاق هارونی » معروف گرددید . در ثلث اول سدة چهارم ، اسماعیل بن عباد طالقانی یا رازی – معروف به صاحب بن عباد ، وزیر فخر الدوله دیلمی – مدرسه ای در مجاورت جامع بنا کرد و در اواخر سدة چهارم ، فخر الدوله شروع به کشیدن دیوار مسجد کرد ؛ ولی نا تمام ماند . به واسطة آسیبی که به مسجد رسیده بود ، در یال 393 هجری ، به دستیاری « ابواحمد کسائی » و «ساوه منادی » جامع مذبور تجدید بنا شد و تعمیر گردید . در سال 413 هجری ، به فرمودة « سالار ابراهیم مرزبان » ، طبقات فریختة صحن بزرگ را از نو ساختند و مال فراوانی صرف آن شد . در شوال سال 500 هـ . ق ، امیر زاهد خمارتاش بن عبدالله عمادی ، ساختمان مقصوره بزرگ و گنبد و صحن مدرسه و خانقاه و چاه خانة مسجد را آغاز کرد و در رجب سال 509 ، آنها را به پایان رسانید و مستغلاتی بر آن وقف کرد پس از آن ، ملک مظفرالدین الب ارغون بن تعش ، سراچة جداگانة دیگری رو به قبلهبنا کرد که در آن ، مجلس تفسیر و حدیث منعقد می‌شد و در سال 548 هجری از عمارت آن فراغت یافت . در دورة مغول ، صدماتی متوجه مسجد گردید که در دوره های بعد تعمیر یا تجدید شدند . در زمان صفویه ، بخش های وسیعی به این مسجد افزوده شد که از آن میان به ایوان ها ، مناره ها و اکثر رواق ها می‌توان اشاره کرد . در دورة قاجار نیز ساخت و سازهای قابل توجهی در این مسجد به انجام رسید . در دورة معاصر نیز بخشی از تعمیرات و مرمت‌های مسجد انجام شده است . حال به شرح قسمت های مختلف مسجد می‌پردازیم .

ایوانهای مسجد : ایوان جنوبی ایوانی است پنچ ضلعی و دو طبقه که جلو مقصوره خمارتاش و متصل به او است . قدیمیترین کتیبة آن بین طبقة اول ودوم به خط نستعلیق لاجوردی بر روی کاشی خشتی . سال 1069 هـ کار شریف کاشی پز است .
این ایوان از بهترین اثاری است که پس از تغییر پایتخت به اصفهان باقی مانده و مظهر کاملی است از بنای دورة صفوی با 5/13 متر عرض و 22 متر ارتفاع ، کاشی های هفت رنگ در داخل ایوان ، سطح پایه های طاق رومی را تا محل پاطاق تزئین نموده است . سه چشمة ورودی به مقصوره خمارتاش دارد و در بالا سه حجره (شاه نشین) و دو غلام گردشی . دو لوح بزرگ سنگ مرمر که یکی در سمت راست و به فرمان شاه سلیمان صفوی در یال 1081 هجری ، عوارض قپانداری در «دارالسلطنه» قزوین ممنوع می‌شود و سمت چپ به امر فتحعلی شاه در سال 1238 هجری تحمیلات دیوانی برداشته می‌شود و با 18 پله که مهر سلجوقی هم دارد به طبقة دوم می‌توان صعود کرد .
بر پیشینیانی طبقة دوم و زیر طاق آفتابی ایوان ، دور تا دور ، کتیبه ای به خط «ثلث» بزرگ طلایی بر روی کاشی لاجوردی سورة مبارکه «جمعه» از سمت راست شروع می‌شود .
ایوان غربی متعلق به شاه سلیمان صفوی (1081 هـ ) می‌باشد و به رواقهای اطراف راه می‌یابد .
ایوان شرقی دقیقاً معلوم نیست که در چه زمانی ساخته شده ، امادر سال 1312 و 1313 هـ «باقرخان سعد السلطنه» حاکم قزوین آن را نو ساخته است .
ایوان رفیع شمالی با دو منارة شکوهمند و با کاشیکاری زیبا ، مربوط به زمان شاه طهماسب صفوی است با عرض 5/10 متر و ارتفاع مناره ها 26 متر می‌باشد کیفیت و دقت بنای این مناره ها برتر و حیرت انگیز تر از گلدسته های دیگر مساجد است . بدین معنی که هر یک از انها را می‌توان به حرکت در آورد . و این ناشی از کیفیت خوب فنی است و چگونگی آن هنوز روشن نشده است . بین ایوانها را در چهار طرف رواقهایی فراگرفته است که با ستونها و طاقهای هلایلی (رومی) مزین و پابر ست . در وسط صحن مسجد حوض بزرگی قرار دارد و بین حوض و ایوان شرقی آبخوره ای که قنات خمارتاشی از آن می‌گذشته است .
اگر چه به نوشتة «الندوین» این مسجد در قرن هفتم ، درهای متعددی داشته ولی اکنون تنها دو درباقی مانده است . یکی در شمال غربی ، مربوط به سال 1272 که ره محلة «دباغان» می‌پیوندد و در شرقی که پس از عبور از راهرویی به عرض حدود 10 متر به یک هشتی بزرگ یردر دیگری ، به خیابان شهدا «سپه» می‌رسد و در سال 1074 هـ بنا شده است .
ضمناً در قسمت شمال و شمال شرقی و شمال غربی و جنوب مسجد نیز حیاط های دیگری هم وجود دارد . شایسته یاآوری آنکه در قسمت بالای هشتی در ورودی شرقی این بین معنای خاصی دارد ؛
این مسجد که بود در قزوین الحق نبود قرینه اش روی زمین .
مسجد جامع قزوین از دیگربناهایی است که قسمتی از ان از شیوه رازی است . گنبدخانه و گنبد‌آن بین سالهای 507-509 هجری به امر خمارتاش ساختهشده اند – ایوان جلوی آن در زمان صفویه ساخته شده است . بقیة فضاها در دوره های مختلف الحاق شده اند – با وجود زلزله خیز بودن این منطقه این بنا استوار باقی مانده و این نشان دهنده دقت درنیایش آن است – نبایک پوسته است و شنگه آن نبوده که پیوسته دوم بر روی آن سوار شود که بعدها بر روی پیوسته اول کاش کاری شده است – نمای داخلی گنبد خانه با نقوش برگ کنگری که از نقوش معمول د ردوره ساسانی بوده است فرین شده است – گوشه سازی آن که از نوع سنج است و همین طئر شاپرکهای آن با نوعی گره سازی تزئین شده اند – (عکس از گنبد مسجد جامع ) کتاب شیوه های معماری ایرانی استاد محمد کریم پیرنیا .
هم چنین مسجد جامع قزوین دو پوسته داشته که تنها پوسته زیرین آن باقی مانده است گنبدهای دو پوسته پیوسته نیز در مسجد ها برسیان ، جامع اردستان و جامع زواره ساخته شده اند .
ایوان و رواق های مسجد : مهمترین و زیباترین ایوان مسجد ، ایوان جنوبی است که از نظر عظمت و رفعت بنا و اسلوب ساختمان و تزئینات متناسب ، از بناهای کم نظیر به حساب می‌آید . این ایوان به سال 1069 هـ . ق توسط شاه عباس دوم صفوی ساخته و به شبستان سلجوقی الحاق شده است . دهنة این ایوان ، 56/14 ؛ عرض آن ، 48/12 و ارتفاع آن حدود 21 متر است . ازارة ایوان با سنگ و بقیة قسمتهای آن با آجر تراش بنا شده است . در فواصل آجرها ، به جای بندکشی با گچ ، کاشی های باریک لاجوردی رنگ به کار برده اند . روکار قسمت مهمی از ایوان ، کاشی بوده که اکنون بیشتر آنها ریخته واز میان رفته است . نمای درونی ایوان به صورت دو طبقه ساخته شده و در طبقة پایین آن ، سه درگاه جهت ورود و خروج به مقصوره و در غرب و شرق انها ، دو درگاه دیگر جهت دسترسی به رواقهای طرففین شبستان تعبیه گردیده است . مطابق درگاه های پایین در طبقة پایین آن ، سه درگاه جهت ورود و خروج به مقصوره و در غرب و شرق انها ، دو درگاه دیگر جهت دسترسی به رواقهای طرفین شبستان تعبیه گردیده است . مطابق درگاههای پایین در طبقة دوم ایوان ، پنج غرفه بنا گردیده که راه دسترسی بدانها از طریق یک پلکان است . بین این دو طبقه ، کتیبه ای باریک و سرتاسری به خطر نستعلیق و به رنگ لاجوردی در کاشی لیمویی رنگ قرار دارد که متن آن ، گویای ساخت این ایوان به سال 1069 1069 هـ ق توسط شاه عباس دوم است . بالای غرفه های فوقانی ، کتیبة دیگری به خط نسخ عالی است که بر آن ، سورة جمعه به رنگ طلایی در کاشی لاجوردی نقش شده و در آخر آن ، عبارت « غلام شاه ولایت شریف کاشی پز » آمده است . در طرفین درگاه های مقصورة زیر گنبدی ، لوحه هایی از سنگ مرمر نصب شده که بر آن ، کتیبه هایی از دورة صفویه و قاجاریه در خصوص معانی و رفع پاره ای تحمیلات و عوارض و بدع نوشته شده است .
ایوان غربی مسجد نیز از اثار دورة‌صفوی است و به نظر می‌رسد که در سال 1081 هـ . ق توسط شاه سلیمان صفوی ساخته شده باشد . در طرفین این ایوان ، دو راهروی شمالی و جنوبی است که به هشتی پشت ایوان می‌رفته و در نخستین مسجد در جانب غربی ، در این قسمت بوده که مسدود شده است . کاشی های زیبای این بخش از مسجد فروریخته و تنها دو بیت شعر به خط نستعلیق در کاشی لاجوردی با این مضمون برجای مانده است:
« فیضش چو دید افزون ز حد گفتا به تاریخش خرد
این طاق گل نبود بود طاق دل روشن دلان(1081)
کتیبــــــه الفقیــــــــر کاوس مصـــــــور
غـــــــلام شاه ولایـــــت شریف کاشی پز »
دهنة این ایوان ، 32/8 و طول آن ، 44/10 متر است و از آن یک راه به رواق جنوبی و یک ارسی سه چشمه هم به رواق شمالی راه دارد .
ایوان شرقی مسجد بین سالهای 1313 – 1312 ه . ق توسط باقر خان سعدالسطنه – فرماندار وقت قزوین – و به دستور و هزینة میرزا علی اصغر خان اتابک از نو عمارت شده ؛ ولی روکار و تزیین انانجام نشده است . ایوان شمالی به نظر می‌رسد که در اصل ساختة شاه تهماسب صفوی باش که در دورة قاجار باز سازی ، تزیین و تعمیر اساسی شده است . مناره های ایوان نیز در دورة قاجار باز سازی ،‌تزیین و تعمیر اساسی شده است . مناره های ایوان نیز در دورة قاجار بازسازی گردیده است . این ایوان که قدری از صحن مرتفع تر است ، به دهنة 11 و عرض 5/11 متر است و رتفاع مناره های آن نیز به 25 متر می‌رسد . طرفین جبهة ایوان ، با کاشی خشتی زیبا و عباراتی منقوش شده است .
در دو سوی هر ایوان ، رواق هایی طولانی ساخته شده که هر کدام به نام امام جماعت یا پیش نمازی که سالها در آنجا نماز می‌خوانده ، نامگذاری شده است . رواق های شرقی ، از همه باریکتر ، رواقهای جنوبی ، بزرگتر و وسیع تر است . ازارة رواقهای شمالی و رواقهایی که در شمال ایوان شرقی و غربی واقع شده اند ، در دورة اخیر با سنگ تراش پوشیده شده و ارسی های آنها نیز برداشته شده است و به جای آنها ، درهایی به سبک جدید قرار دادهاند ؛ اما رواق های دیگر به حالت اولیة خود باقی مانده اند . نمای خارجی رواقهای جنوبی ، از هر طرف ایوان ، چخار طاقنما ، و نمای رواق های شمالی از هر طرف ایوان ، پنج طاقنما دارد که با آجرهایی ظریف ساخته شده و ستونها و لچکی آنها با کاشی تزیین گردیدده است . آخرین طاقنمای غربی در طرف جنوب ، در بزرگی دارد راهرووی رواق غربی و در زیر زمین یا سرداب مسجد است . در بین رواق های جنوبی ، دو صفه ، یکی به نام طاق هارونی و دیکری به نام طاق احمدیه یا طاق حلاج قرار دارد . رواج واق در مغرب ایوان جنوبی و همچنین سرداب . زیر زمین مسجد را سعد السلطنه به سال 1313-1312 هـ .ق به امر میرزا علی اصغر خان اتابک ، ورواق واقع در جنوب ایوان غربی را حاج محمد علی به بم – از تجار قزوین – در حدود سال 1320 هـ . ق ساخته اند .

در این بخش از بنا ، پنج رشته کتیبه به خطوط مختلف گچبری شده است که هر کدام از کتیبه ها از لحاظ هنر حسن خط و زیبایی ، ارزش و مقام خاصی دارند . مفاد هر یک از کتیبه ها مختلف بوده ، به طور کلی شامل آیات قرآنی و تاریخچة ساختمان شبیتان و موقوفات و متعلقات آن است .
کتیبة اول به خط ثلث با قلم درشت در هشت ضلع کنبد گچبری شده و خلاصه متن آن چنین است :
« بسم الله الرحمن الرحیم (..) تعیینه فی ایام دوله (یوله) الملک العادل السلطان المعظم مالک العرب و العجم عماد الدنیا و (غیاث) الدین ابی شجاع محمد بن ملکشاه ( … ) فی ولایه الامیر الاسفهسالار مجدالدین اتبع الوصی الا بالله علیکم و لله (اسقاطی) املعوست «( شاید این کلمه ، اللقفشت بن توران را پوران باشد ) بن بوران نصر ( شاید نصیر باشد )(…) ذلک علی یدالامیر الموفق لمرضیین الافعال المجاهد فی الله ابومنصور خمارناش بن عبدالله عمادی ابتغاء لمرضات الله و طلبا لثوابه (…) فی مده تسع سنین اوله شهور سنه خمسائه و آخرها انتها سنه ثمان و خمائه (..) »
با توجه به متن این کتیبه ، ساختمان گنبدو شبیتان آن در زمان ابی شجاع محمد بن ملک شاه و به دست ابومنسور خمارتاش بن عبدالله العمادی که از بزرگان این دوره بوده ، در بین سالهای 507 و 514 هجری ساخته شده است .
کتیبةدوم به خط کوفی جلی به عرض 68 سانتی متر و با حاشیه های تزیینی به طرز بدیع و ظریفی گچبری شده است . این کتیبه از ضلع غربی و پایین تر از کتیبة نخستین آغاز می‌شود ، از طولدیوار غربی تا مقداری از دیوار جنوبی امتداد می‌یابد و در اینجا که جبهة محراب است ، قطع و مجدداً از شرق محراب آغاز می‌شود و تا انتهای دیوار شرقی ادامه پیدا می‌کند . در دیوار شمالی قسمت وسط که معبر ایوان به گنبد است ، باز هم یک قسمت بریده می‌شود و در طرفین این بریدگی ، خطوط ریزتتر می‌گردد و در هر طرف ، سه سطر گچبری گشته ، سرانجام کتیبه در انتهای ضلع شمالی ختم می‌شود . این کتیبه ، به غیر از دو قسمت مختصر ریخته شده ، به خوبی محفوظ مانده است . متن کتیبه حکایت از وقف مدرسة متصل به مسجد ، زمینها و بستانهایی توسط امیر خمارتاش با این مسجددارد .
کتیبة سوم به خط کوفی مارپیچ است که از شرق محراب شروع و در سمت غرب آن تمام می‌شود و مشتمل بر ایاتی از یورة بقره است و خط آن از حیث ظرافت و زیبایی ، از نوادر صنعت خط محسوب می‌شود .
کتیبة چهارم به خط نسخ علی و خوش ، از نزدیک محراب شورع به انتهای ضلع غربی شبستان ختم می‌شود و مانند کتیبة قبلی ، متن آن حاکی از نام رقابت موقوفاتی است که به منظور دایر نگهداشتن مسجد و تأمین هزینة روشنایی و لایروبی قنات ، وقف بر مسجد شده است .
کتیبة پنجم به خط نسخ ، از ضلع غربی شبیتان شروع می‌شود و در آخر همان ضلع پایان می‌یابد ومتن آن ، وقف نامه و شرح تقسیمآب خمارتاش است : « بسم الله الرحم الرحیم یقول العبد الضعیف المنتظر لفعو ربه خمارتاش ابن عبدالله ماء القناه خمارتاشیه (…) ان آثارنا نذل علینا فانظروا بعدنا الی الآثار تمت عماره هذا القبه فی آخر سنه تسع و خمسائه (509) » .
نکته ای که دراینجا لازم است بدان اشاره شود ، وجود اختلاف در سنوات ثبت شده در کتیبه ها و کتاب این فقیه است . با توجه به اینکه تاریخ اغاز ساختمان (507 هجری ) ، در متن کتیبة موجود شبیتان سلجوقی ثبت است ، نوشتة این فقیه (500 هجری ) صحیح به نظر نمی رسد ؛ لیکن دربارة تاریخ پایان بنا ، با اینکه تاریخ ثبت شده از طرف ابن فقیه با تاریخ سال اتمام ساختمان در دومین کتیبة مسجد (509 هجری ) سکس است ، چنین به نظر می‌رسد که تاریخ دقیق تکمیل ساختمان ، همان سال 514 هجری باشد ؛ زیرا به طوریکه در انشای این قبیله ابنیة مهم تاریخی متداول بوده است ، برای اتمام هر بنای عظیمی ، دو تاریخ منظور می‌شود : یکی ، تاریخ اتمام اصل بنا و تکمیل استخوان بندی و سفت کاری آن ، و دیگری ، تاریخ پایان ظرافت کاری و تزیین آن . بدین ترتیب باید سال 509 هجری را زمان اتمام بنا و سال 514 را تاریخ تکمیل ظرافت کاری و تزئین آن دانست ؛ البته با تذکر این نکته که 5 سال برای چنین تزیینات غنی و پرکاری چندان زیاد به نظر نمی رسد .
همچنان که قبلاً اشاره شد ،، برفراز این شبستان ، گنبد با شکوهی از دورة سلجوقی قرار دارد که به شیوة دو پوش ساخته شده است . این گنبد از نظر تناسب شکل و شیب ملایم ، در زمرة ابنیه ای به شمار می‌رود که حاوی مشخصات و نمونة کامل معماری دورة سلجوقی و از لحاظ ساختمانی مانند آرامگاه سلطان سنجر در مرو و بنای مدرسة خارجرد خراسان که در زمان نظام الملک وزیر ساخته شده ، است . ساختمان این گنبد عظیم آجری بر روی چهار پایه قرار دارد و نیم طاقهای زیبایی در چهار گوشة داخلی طاق ساخته شده که در نتیجه ، فشار و سنگینی گنبد به صورت مساوی بر روی چهار پایه و دیوارهای آن تقسیم می‌شود . همچنین برای حفاظت گنبد ، در چهار گوشة بدنة‌آجری آن ، پشتیبانهای مثلث شکلی ایجاد گردیده که مانع تزلزل و تولید شکاف در بنیان بنا می‌شود . در حد فاصله بین جدار خارجی گنبد وپوشش داخلی آن ، فواصلی تعبیه شده که در ان فواصل ، جدول هایی آجری تعبیه شده است ؛ بدین منظور که فشار پوشش بیرونی گنبد را با نهایت دقت و محاسبات ریاضی ، بر روی جداول آجری استوار سازند . برای اینکه حفاظت و نقاط اتکایی برای پوشش زیرین گنبد فراهم گردد ، در اینجا معمار کوشش کرده که فشار وارد شده ازجدول های درون خالی فضای گنبد را با تناسب و مقیاس دقیقی حتی الامکان بر روی پایة دیوارهای قطور آجری و نیم گنبد های طاق شبستان وارد سازد . رعایت همین نکات دقیق و مهارت و عاقبت اندیشی سازندگان این گنبد وشبستان موجب شده است که گنبد عظیم سلجوقی با وزنی سنگین ، در مقایسه با سایر گنبدهای دورة سلجوقی – مانند گنبد مسجد گلپایگان و گنبد مسجد جامع اصفهان – کمتر دچار خرابی و شکست و شکاف گردد . سطح خارجی گنبد ، با کاشیکاری و طرحهای زیبایی پوشش یافته و در رأس آن ، قبه ای ایتوانه ای شکل با سطح کاشیکاری ساخته شده است .
از شبستان مزبور ، دو راهرو به رواقهای طرفین و همچنین سه چسمه درگاه به ایوان جنوبی مسجد راه پیدا می‌کند . ایوان جنبی مسجد که بر طبق کتیبة تاریخی آن ،‌توسط شاه عباس دوم به سال 1069 هـ . ق ساخته شده . نمونة کاملی از ایوانهای مدارس و مساجددورة صفوی است . این ایوان – که به نظر می‌رسد اصل آن مربوط به دورة یلجوقی باشد و در دورة صفوی تجدید یا باز سازی و تزیین شده باشد – به وسیلة ساختمان یک نیم گنبد که هلال آن جناغی است ، با جبهه ای پهن به پایة گنبد سلجوقی اتصال و پیوند یافته است و مرکز اتکای نیم گنبد – که مانند گنبد سلجوقی دو پوشه است – با استادی به شبستان چسبیده و قفل و بست شده است . داخل دو پوش نیم گنبد صفوی را با یک رشته کلاف بندی چوبی و جداول آجری و شمشک سازی به یکدیگر متصل ساخته اند . پوشش زیرین نیم گنبد که رارای سطحی یزدی بندی است ، با دو دومی بزرگ ، به پیشانی بنا و رومی زیر ایوان به بدنة ایوان متصل گشته و در حد فاصلة آن ، یک رشته کتیبة کاشی خشتی با متن لاجوردی قرار گرفته است .
در طرفین شبستان زیر گنبد ، امیرخمارتاش ، دو شبستان دیگر نیز بنا کرده که محل آنها امروزه ، به آتشکده معروف است .

درهای مسجد :
این مسجد در قرن هفتم هجری ، درهای متعددی داشته ؛ اما امروزه تنها دو در تو در تو در مشرق و در دیگری در شمال غربی دارد . در شرقی و اصلی مسجد که در کنار خیابان شهدا قرار گرفته ، سردری با شکوه و جلال دارد . کتیبة تاریخی این سر در فرو ریخته و تنها عبارات زیر بر جای مانده است : « بسر کاری کیسخر و غلام خاصه شریفه با تمام رسید کتبه حاج محمد صالح قزوینی 1074 » و از آنجا که ایوان جنوبی مسجد به تاریخ1069 و از کارهای شاه عباس دوم (1077-1052 هـ .ق) است ، به نظر می‌رسد که سر در ، این بخش از بنا در سال 1191 هجری از طرف محمد صادق خان نامی تجدید و کتیبه ای از کاشی با اشعاری به تاریخ فوق بر آن نصب شده است همچنین در سال 1251 هجری قمری ، شاهزاده علی نقی میرزای رکن الدوله – پسر فتحعلی شاه و فرماندار قزوین – این سردر را مرمت و کتیبه ای از سنگ مرمر بر آن نصب کرد که در آن ، اشعاری به خط نستعلیق ممتاز منقور است . آخرین بار که سر در مذبور رو به ویرانی گذاشته بود ، حاج مهدی معمار قزوینی – معروف به سنمار – به سال 1353 هـ ق ، ، سر در و هشتی آن را با آجر تراش به صورت مجلل و زیبایی باز سازی کرد . این یر در بوسیلة فضای وسیع روبازی به عرض 10 و طول حدود 50 متر به در دیگری می‌رسد که از آنجا به وسیلة دو راهرو می‌توان به صحن اصلی مسجد راه یافت . در دو سمت فضای ورودی روباز ، حجره هایی قرار داشته که مسدود شده اند . دومین در مسجد ، در اصل از پشت ایوان غربی بوده که بعدها مسدود گشته ودر دیگری به سال 1272 هـ‌ . ق در جهت

دانلود مقاله بررسی میزان مسئولیت پذیری دانش اموزان

اختصاصی از فی ژوو دانلود مقاله بررسی میزان مسئولیت پذیری دانش اموزان دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .

بررسی میزان مسئولیت پذیری در حیطه خانواده و جامعه بین دانش آموزان دختر مقطع پیش دانشگاهی مدارس عادی و غیر انتفاعی در شهرستان نیشابور
« فصل اول »

تعاریف و مفاهیم
مقدمه
امروز جامعه در حال پیشرفت، نیازمند افرادی مسئول و خودکفا است و آموزش مسئولیت پذیری به کودکان نیازمند جوی خاص در خانه و مدرسه است.
بایستی شرایطی فراهم کرد تا کودکان و نوجوانان، ابزارهای نگرش و ارزشیابی پیدا کنند تا به کمک آنها بتوانند بهتر تصمیم گیری کنند. تصمیماتی که آنان را در این دنیای پیچیده به سوی زندگی بارور و رضایت بخش رهنمون کند. انسانهای امروز بیش از بیش نیازمند پذیرش مسئولیت برای زندگی و سرنوشت خود هستند و این امر میسر نمی شود مگر اینکه مبنای آموزش و پرورش آنها مبتنی بر افزایش درک کودکان و نوجوانان در مورد نقش خود آنها به تعیین سرنوشت و ساخت کیفیت زندگیشان باشد و برای رسیدن به این اهداف، سعی و کوشش و برنامه ریزی دقیق لازم است.

آغاز زندگی اجتماعی کودک
همانطور که می دانیم انسان اجتماعی متولد شده و از زمانی که کودک به مادرش مهر می ورزد و یا به دیگران احساس عشق ، حد و یا دشمنی می کند ، اجتماعی است . روان شناسان تربیت اولیه را در شکل گیری شخصیت کودک بسیار مؤثر دانسته اند .
فروید اولین کسی که نقش نخستین تربیت را در تشکیل شخصیت کودک عنوان کرد ، و جامعه شناسان را بر آن داشت تا از این دریچه به افراد و گذشتة آنان بنگرند و به تحصیل آن بپردازند . چرا که شخصیت هر فرد از ترکیب دو زمینه فطری و اکتسابی صورت می پذیرد . بدین معنا که بعضی از خصوصیات زمینه وراث و ژنتیکی دارند و برخی از آنها اکتسابی است. رفع نیازهای زیستی نوزاد و گرفتن پستان مادر و مکیدن و شیرخوردن، خوابیدن و نظایر آن، به طور غریزی و بدون آموزش صورت می پذیرد. ولی در زمان اندک، زمانی که کودک دست خود را برای گرفتن اشیاء ( خوب یا بد ، خطرناک و یا بی خطر ) دراز می کند، وقتی که سراپا ایستاده آهنگ راه رفتن می کند، آموزش و پرورش اهمیّت و ضرورت خود را می نمایاند، در این موقع است که مرحله ی یادگیری کودک آغاز می گردد. اساس یادگیری اجتماعی کودک که با مشکلات آموزشی نیز توأم است. از وقتی شروع می شود که با« دیگری »مواجه می گردد.یعنی اولین برخورد وی با افراد غیر از والدینش، یا افرادی چون خودش که تا کنون در ذهن و تصورش نبوده است.
او نه پدر و مادرش است و نه اسباب بازی، بلکه او« دیگری » و بیگانه است. کودک در نخستین برخورد و با این« دیگری » اولین نیاز اجتماعی شدن را درک می کند . و با این احساس « زندگی اجتماعی » وی آغاز می گردد. در برابر این وضع جدید مبهوت و سرگردان می شود. نمی داند چه بکند و چه واکنشی از خود نشان دهد. بخندد ، گریه کند ، سازش نماید و یا تسلیم شود. احساس نیاز اجتماعی از طرفی در« خویشتن خود » و از طرف دیگر، کشمکش درونی ایجاد می کند و، واکنش پناه بردن به مادر را در وی می آفریند. کودک تا چهار سالگی در مرحلة سرگردانی و تزلزل تصمیم قرار دارد. تسلط بر دیگران را با همکاری با دیگران و شیر را با سازش در هم می آمیزد. چرا که هنوز یادگیری انجام نشده و تجربة اجتماعی را کسب نکرده است او باید بعضی از بازتاب های اجتماعی را که بکارگیری آنها لازمة زندگی اجتماعی است، و نیز اصول و قواعد رفتارهای لازم و مورد قبول اجتماع را از طریق خانواده و بعضی از نهادها بیاموزد.
در این صورت که فرد با حفظ خویشتن خود شخص اجتماعی می شود و با جامعه و محیط اجتماعی خود روابط پیدا می کند این یادگیری اجتماعی به تدریج تا ۹ سالگی صورت می پذیرد و ادامه می یابد .

مهمترین مراحل تحول شخصیت اجتماعی کودکان از نظر مید :
به عقیده مید کودک طی دو مرحله شخصیت اجتماعی و خودش شکل می گیرد که عبارتند از مرحلة نمایشی و مرحله بازی . کودک در مرحلة نمایش نقشهای آدمهایی که برایش مهمند ، مانند پدر ، مادر ، برادر ، یا خواهر را یاد می گیرد و از این طریق نقشهای متنوعی را به نمایش می گذارد و خودش را در نقشهای گوناگون می بیند که در آینده بخشی از شخصیت و خود اجتماعی او را می سازند . اما در این مرحله ، کودک هر یک از این نقشها را به گونه ای جداگانه و بدون ارتباط متقابل آنها فرا می گیرد . هر کودکی برای آن که ادراک یکپارچه تر و منسجمتری از خود و جامعه اش به دست آورد ، باید علاوه بر مرحلة نمایشی مرحلة بازی را نیز پشت سر گذارد تا به خود و شخصیت اجتماعی کاملی دست یابد . در این مرحله ، کودک چشم انداز فراگیری از نقشهای گوناگون اجتماعی را در قالب یک جامعیت یکپارچه و تعمیم یافته به دست می آورد و در نتیجه ، به ادراک منسجمتری از خود نیز دست می یابد .

جامعه پذیری
همانطوریکه اشاره شد کلیه عناصر جامعه (از جمله گروههای اجتماعی، خرده گروهها و حتی کوچکترین عنصر آن یعنی فرد) به طور مستمر و مداوم در حال تغییر و تحول می باشند .
افراد جدیدی که به جامعه می پیوندند (مثلاً نوزادان) ضرورتاً باید با هنجارها ،معیارها، ضوابط و ارزشهای اجتماعی و فرهنگی جامعه آشنا شده و خود را با آنها همساز و هماهنگ نمایند .فرایند و جریانی که از طریق آن عناصر فرهنگی و اجتماعی به افراد جدید هر جامعه منتقل شده و در درون آن جایگزین می شوند را جامعه پذیری می نامند .
جامعه پذیری جریانی است که الگوها ، مفاهیم اجتماعی ، ضوابط رفتاری ، زبان ، ارزشهای فرهنگی و هنجارهای گروهی را به افراد جامعه انتقال می دهد .
جامعه پذیری ، در جریان زندگی اجتماعی ، فرد را با کلیة مظاهر جامعه و زندگی اجتماعی هماهنگ می نماید و او را برای زندگی اجتماعی مهیا و مجهز می کند .
کودکی که در یک جامعه متولد می شود ، از هر گونه شناخت از محیط پیرامون ( از جمله محیط اجتماعی ) تهی و خالی است . روابط او با والدین و اطرافیان ، بتدریج معیارها و مفاهیم زندگی اجتماعی را ( در ذهن ) او تعبیه می کنند و کودک را به موجودی اجتماعی و همساز با عناصر مختلف حیات اجتماعی تبدیل می نمایند . این جریان را جامعه پذیری می خوانند .
جامعه پذیری در هر جامعه یا از طریق نهادها و سازمانهای اجتماعی ، فرهنگی با برنامه ریزی و به طریقی هدفمند صورت می گیرد ( نظیر خانواده و مدرسه ) و یا به صورت خود بخودی ( غیر برنامه ریزی شده ) از طریق خود فرد بدست می آید ( از طریق گروههای همبازی و . . . ) .

عوامل یا کارگزاران جامعه پذیری
فرآیند جامعه پذیری در بر گیرندة تأثیرات متفاوتی است که در طول زندگی بر فرد وارد می آید مهمترین این تأثیرات عبارت است از تأثیر عوامل ( کارگزاران ) جامعه پذیری یعنی افراد ، گروه ها و نهادهای مهمی که وضعیت های ساختی را ، که جامعه پذیری درون آنها رخ می دهد ، فراهم می سازند . چهار عامل از عوامل یاد شده یعنی خانواده ، مدرسه ، گروه همسالان و وسایل ارتباط جمعی بویژه در جوامع نوین حائز اهمیت می باشند زیرا که عوامل مذکور به طور مداوم و مؤثر بر هر کسی تأثیر می گذارند .
مدرسه عامل یا کارگزاری است که رسماً توسط جامعه موظف به اجتماعی کردن نوجوانان در زمینة مهارتها و ارزشهای خاصی گردیده است .
در مجموعه مدرسه ، نوجوان برای اوّلین بار تحت نظارت مستقیم کسانی که خویشاوند او نیستند قرار می گیرد . پس از این دیگر کودک در مدرسه به عنوان فردی مخصوص و شناخته شده محسوب نمی شود بلکه او اکنون یکی از افراد گروه دانش آموزان است و تابع همان مقررات و انتظاراتی است که هر فرد دیگر تابع آنها می باشد .
موفقیتها یا شکستهای تحصیلی و چگونگی رفتار شخصی بخشی از سوابق رسمی و همیشگی فرد می شود و کودکان مدرسه ای می آموزند که خود را با همان معیار هایی که دیگران در مورد آنها بکار می برند ، ارزیابی کنند . مشارکت در زندگی مدرسه همچنین وابستگی و اتکای کودکان را به خانواده کاهش می دهد و ارتباطات جدیدی با جامعه بزرگتر که ورای خانواده قرار دارد ،ایجاد می کنند.

عوامل دیگر
علاوه بر عواملی که بیان شد.ممکن است مردم تحت تأثیر عوامل دیگر جامعه پذیری مانند، گروههای مذهبی، سازمانهای جوانان و بعدها در زندگی تحت تأثیر شرکتها ،کلوپها، جنبشهای سیاسی و خانه های سالمندان ، قرار گیرند.
دنیس رانگ:توجه را به مفهومی جلب کرده است که تحت عنوان« فراسوی جامعه پذیری انسان » نامیده است یعنی این عقیده که ما اندکی بیش از محصول قابل پیش بینی جامعه پذیری هستیم که بطور یکنواخت و سازگار با نظم اجتماعی آشنا شده ایم . او خاطر نشان می سازد که مردم غالباً احساس می کند تحت اجبار و فشار جامعه قرار دارند که آنچه را مایل به انجام آن نیستند ، انجام دهند و این نشانة آن است که جامعه پذیری کامل نیست .

هدفهای جامعه پذیری
محتوای فراگرد اجتماعی شدن به گوناگونی جامعه های انسانی است بدین معنا که هر جامعه ای با توجه به شرایط و مقتضییات خود ، افراد را پرورش می دهد ؛ مثلاً ، اسکیمو به کودک خود می آموزد که چگونه در مقابل سرمای قطبی از خویش مواظبت کند یا کودک کویر نشین می آموزد که چگونه با آفتاب سوزان صحرا کنار بیاید ، علی رغم تفاوتهای محیطی و فرهنگی ، جامعه پذیری دارای هدفها و مقاصد مشترکی است که به مهمترین آنها می پردازیم :
۱- یکی از مقاصد جامعه پذیری آموزش قواعد و نظامات اساسی ، از آداب و عادات و رفتار روزمره گرفته تا روشهای علمی ، به افراد است .
۲- فراگرد جامعه پذیری به همان میزان که عادات و رفتار فردرا مطابق هنجارهای اجتماعی ، تحت نظم و انضباط در می آورد ، به او امید و آرزو میدهد .
۳- فراگرد جامعه پذیری از طریق بر آوردن خواسته ها ، آرزوها ، امیدها و سوداهای فردی یا ممانت از دستیابی بدانها ، برای فرد هویت می آفریند .
۴ - فراگرد جامعه پذیری ، نقشهای اجتماعی و نگرشها ، انتظارات و گرایشها ی مربوط به آن نقشها را به فرد می آموزد .
۵ - هدف دیگر فراگرد جامعه پذیری ، آموختن مهارتها است .

اجتماعی شدن
اجتماعی شدن فرایندی است که طی آن کودک ناتوان به تدریج به شخص خود آگاه، دانا و ورزیده در شیوه های فرهنگی که در آن متولد گردیده است تبدیل می شود. اجتماعی شدن نوعی برنامه ریزی فرهنگی، نیست که در آن کودک تأثیراتی را که با آنها برخورد می کند به طور انفعالی جذب نماید. حتی کودک نوزاد نیازها و خواستهایی دارد که بر رفتار کسانی که مسئول مراقبت از او هستند تأثیرمی گذارد. اجتماعی شدن نسلهای مختلف را به یکدیگر پیوند می دهد. تولد یک کودک زندگی کسانی را که مسئول پرورش او هستند تغییر می دهد و در نتیجه آنها خودشان فرایند های یادگیری جدیدی را تجربه می کنند. تجربة پدر و مادری معمولاً فعالیتهای بزرگترها را به کودکان برای بقیة زندگی هر دو پیوند می دهد. بدیهی است بزرگترها هنگامی که پدربزرگ و مادر بزرگ می شوند، هنوز پدر و مادر باقی می مانند، و بدین سان یک رشته روابط دیگری را به وجود می آورند که نسلهای مختلف را به هم پیوند می دهد. اگرچه فرایند یادگیری فرهنگی در دوران بچگی و اوایل کودکی شدیدتر از دوره های بعدی است، یادگیری و سازگاری در سراسر دور زندگی ادامه می یابد.
اجتماعی شدن فرایندی است که به انسان، راههای زندگی کردن در جامعه را می آموزد و شخصیت می دهد و ظرفیتهای او را در جهت انجام وظایف فردی و به عنوان عضو جامعه، توسعه می بخشد.
در آغاز زندگی، کودک از دیگران فرا می گیرد که چه رفتارهایی از او انتظار می رود و او دارای چه نوع شخصیتی است.مثال(۱) کودکی که برای نخستین بار وارد دبستان می شود، نخستین تماس جدی خود را با یک سازمان رسمی اجتماعی شدن برقرار می کند، امّا حتی پیش از این دوران نیز کودک از طریق مناسبات متقابلی که در خانه و با اعضای گروههای همبازی خود داشته، تا حدی اجتماعی شده است. چنانچه کودک بر طبق رفتار های مورد انتظار عمل کند، آنگاه در همة موارد مشابه از اقبال و پاداش دیگران برخوردار می شود امّا چنانچه کودک بر خلاف انتظارات گروه رفتار کند، احتمالاً چنین رفتاری طرد او از گروه را در پی خواهد داشت.
پاسخ به این سؤال که آیا انسان اجتماعی است؟
نظرات مختلفی از دانشمندان در دست داریم. بعضی اجتماعی بودن انسان را فطری و برخی نیازهای بشری را موجب اجتماعی شدن او دانسته اند. آنچه که اغلب دانشمندان بدان نظر مثبت دارند، اینکه اجتماعی بودن انسان بطور فطری نیست.
چرا که در این صورت می بایست مانند حیوانات دگرگونی و تحول در انسان نیز صورت می گرفت . از این رو می توان گفت که فطرت، نیاز و تعقل، او را به سوی زندگی اجتماعی سوق داده است.اساس اولین نیاز اجتماعی شدن در کودک با روبرو شدن با« دیگری » شکفته می شود. در آغاز این مرحله در واکنش سرگردان می ماند و سرانجام به مادرش پناه می برد. این تزلزل در تصمیم گیری تا۴ سالگی ادامه می یابد، تا اینکه بر کسب تجارب اجتماعی و آموختن اصول و قواعد رفتارهای لازم از طریق خانواده و نهادها توفیق می یابد، این یادگیری اجتماعی به تدریج تا ۹ سالگی ادامه دارد. انسان از طریق اجتماعی شدن با قواعد، هنجارها و آداب جامعه آشنا می شود.

گونه های اجتماعی شدن
اجتماعی شدن می تواند هم از طریق رسمی و هم از راههای غیر رسمی انجام گیرد. نهادهای آموزشی نمونه ای از عوامل رسمی و ساختار انتقال شیوه های عملکرد اندیشیدن مقبول جامعه به فرد به شمار می آیند. امّا اجتماعی شدن می تواند از طریق روابط متقابل با همسالان و عضویت در گروهها و باشگاههای غیر رسمی نیز تحقیق پذیرد.

تأثیر هنجار ها بر اجتماعی شدن فرد
ازآنجا که انسان به غرایز بسیار متنوعی مجهز نشده است،برای آنکه بتواند به حیات خود ادامه دهد،بناچار می آموزد که چگونه به دیگران بپیوندد و حتّی برای رفع بنیادی ترین نیازهای خود با آنها همکاری کند. آنچه همکاریهای میان افراد بشر و وابستگی متقابل آنها به یکدیگر را ممکن می سازد، نظامی از الگوهای رفتار آموخته است که دیگر اعضای یک فرهنگ در آن سهیمند. این الگوهای رفتار مشترک یا معیارهای رفتار را هنجار می نامند. کودک ، از سنین بسیار پایین ، هنجارهای فرهنگی تأیید شده را کسب می کند و با این کار در فرایند اجتماعی شدن قرار می گیرد.

اهداف اجتماعی شدن
هدفهای بنیانی فرایند اجتماعی شدن را می توان به قرار زیر خلاصه کرد .
1- شخص باید مهارتهای ضروری را که برای زندگی در جامعه ضروری است فرا بگیرد .
2- شخص باید بتواند به صورت مؤثری با دیگران ارتباط برقرار کند و توانایی خواندن ، نوشتن و سخن گفتن پیدا کند.
3- فرد باید بتواند نیازهای بدنی خود ، همچون قضای حاجت را به شیوهای قابل قبول جامعه فرا گیرد .
4- فرد باید ارزشها و اعتقادات اساسی جامعه خود را در ذهن خود متمرکز کند.

عوامل اجتماعی شدن
می توان به گروهها یا زمینه های اجتماعی که فرایندهای مهم اجتماعی شدن در درون آنها رخ می دهد تحت عنوان عوامل اجتماعی شدن اشاره کرد. در همه فرهنگها ، خانواده عامل اصلی اجتماعی شدن کودک در دوران طفولیت است امّا در مرحله بعدی زندگی فرد ، بسیاری از عوامل دیگر اجتماعی شدن نقش دارند.
خانواده
از آنجا که نظامهای خانواده بسیار متفاوت هستند، دامنه تماسهایی که کودک تجربه می کند به هیچ وجه در فرهنگهای مختلف یکسان نیست . همه جا مادر معمولاً مهمترین فرد در نخستین دوره زندگی کودک است ، امّا همانگونه خاطر نشان گردیده است ، ماهیت روابطی که میان مادران و کودکانشان بر قرار می شود تحت تأثیر شکل و نظم و ترتیب تماس آنها قرار می گیرد. این جریان ، به نوبه خود ، به وسیله خصلت نهادهای خانواده و رابطه شان با گروه بندی های دیگر در جامعه مشروط می شود . در جوامع امروزی ، اجتماعی شدن بیش از همه در یک زمینه کوچک خانوادگی رخ می دهد . بیشتر کودکان نخستین سالهای زندگی خود را در درون یک واحد خانوادگی شامل مادر، پدر و شاید یکی دو فرزند دیگر سپری می کنند.
امّا ، در بسیاری از فرهنگ ها ، عمّه ها یا خاله ها ، عموها یا دایی ها و نوه ها غالباً جزء یک خانواده واحد بوده و مراقبت کودکان ، حتّی اطفال بسیار خردسال ، را به عهده دارند با وجود این تفاوتهای زیادی از نظر اهمیت زمینه های خانوادگی وجود دارد. بعضی از کودکان در خانواده هایی پرورش می یابند که تنها یکی از والدین در آن حضور دارد بعضی توسط دو مادر و دو پدر ( پدر و مادر جدا شده و ناپدری و نا مادری ) مراقبت می شوند . بخشی اعظم زنانی که تشکیل خانواده داده اند اکنون در خارج از خانه به کار اشتغال دارند و به فاصله نسبتاً کمی بعد از تولد فرزندانشان به کار خود بر می گردند. با وجود این تفاوتها ، خانواده معمولاً یکی از عوامل عمده اجتماعی شدن از دوران کودکی تا نوجوانی و پس از آن است. که به صورت یک سلسله مراحل پی درپی رشد و تکامل ، نسلها را به یکدیگر مربوط می سازد. خانواده ها و جایگاهای ، مختلفی در چارچوب کلی نهادهای یک جامعه دارند. در بیشتر جوامع سنتی ، خانواده ای که فرد در آن متولد می شود تا اندازه زیادی تعیین کننده موقعیت اجتماعی فرد در بقیه زندگانیش است . در جوامع امروزی غربی ، موقعیت اجتماعی به این ترتیب در هنگام تولد به ارث برده نمی شود . با وجود این منطقه و طبقه اجتماعی خانواده ای که فرد در آن متولد می شود بر الگو های اجتماعی شدن به شدّت تأثیر می گذارند کوکان شیوه های رفتار ویژه و مادر شان یا دیگران را در همسایگی یا اجتماع محلی اشان فرا می گیرند.
الگو های مختلف پرورش کودک و انضباط همراه با ارزش ها و انتظارات متعارض ، در بخش های گوناگون جوامع بزرگ یافت می شود. اگر به این بیاندیشیم که زندگی مثلاً برای کودکی که در یک خانواده فقیر سیاه پوست در یک محلة فقیر نشین شهر پرورش می یابد ، در مقایسه با کودکی که در یک خانواده مرفه سفید پوست در حومه سفید پوست نشین شهر متولد می شود چگونه است ، آنگاه درک تأثیر انواع زمینه خانوادگی آسان می شود تحقیقات جامعه شناختی فراوانی که انجام شده به ما امکان می دهد این تفاوتها را به گونة دقیق تری تشریح کنیم بدیهی است فقط محدودی از کودکان ممکن است به سادگی بی چون و چرا بینش والدین خود را بپذیزند. این مطالب به ویژه در جهان معاصر که دگرگونی در آن بسیار فراگیر است ، درست است . از این گذشته ، صرف وجود انواع گوناگون عوامل اجتماعی کردن به ناهمگراییهای بسیار میان بینشهای کودکان ، نوجوانان و نسل پدر و مادری می انجامد.

روابط همالان
یکی دیگر از عوامل اجتماعی شدن گروه همالان است. گروههای همالان گروههای دوستی کودکان هم سن هستند. در بعضی از فرهنگها، به ویژه، جوامع کوچک سنتّی، گروههای همالان به عنوان طبقات سنی رسمیت یافته اند. هر نسلی دارای حقوق و مسئولیّت هایی است، که با پیرتر شدن اعضایش تغییر می کنند. ( نظام های طبقات سنی معمولاً به مردان محدود می شوند ) اغلب مراسم یا مناسک ویژه ای وجود دارد که گذار افراد را از یک طبقۀ سنی به طبقۀ دیگر مشخص می نمایند. افرادی که در درون یک مجموعۀ سنی خاص قرار می گیرند معمولاً در سراسر زندگیشان ارتباطات نزدیک و دوستانه برقرار می کنند. نمونۀ یک مجموعۀ طبقات سنی عبارت است از دورۀ کودکی، دورۀ جنگجویی کهتر،دورۀ جنگجویی مهتر، دورۀ ریش سفیدی کهتر و دورۀ ریش سفیدی مهتره مردان از این مراحل نه به عنوان افراد ، بلکه به عنوان گروههای کامل گذر می کند. اهمیّت خانواده در اجتماعی شدن کاملاً آشکار است ، زیرا تجربۀ کودک و طفل بسیار خردسال کم وبیش منحصراً در درون آن شکل می گیرد. امّا اینکه گروههای همالان تا چه اندازه مهّم هستند، به ویژه برای آن دسته از ما که در غرب زندگی می کنیم، چندان آشکار نیست . با وجود این ، حتّی بدون طبقات سنی رسمی، کودکان بالاتر از ۴یا۵ سال معمولاً وقت زیادی را در کنار دوستان همسال خود صرف می کنند. با در نظر گرفتن نسبت بالای زنانی که اکنون جزء نیروی کار هستند، و فرزندان خردسالشان در مراکز مراقبت روزانه با همدیگر به سر می برند. روابط همالان امروز حتّی بیشتر از پیش اهمیت دارد، و بدیهی است مدارس در اینجا تأثیر بسیار مهمی دارند نظریه های مید و پیاژ هر یک بحق بر اهمیت روابط همالان تأکید می ورزند. پیاژه به ویژه بر این موقعیّت تأکید می کند که روابط همالان دموگراتیک تر از روابط میان کودک و پدر و مادرش است .واژۀ هُمال ، به معنای و برابر، است ، و روابط دوستی که میان کودکان خردسال بر قرار می شود به طور معقول گرایش به برابری طلبی دارد. یک کودک قوی ، یا از نظر جسمانی نیرومند ممکن است تا اندازه ای سعی کند بر دیگران تسلّط یابد. با وجود این چون روابط همالان بر پایۀ رضایت متقابل استوار است، و نه بر پایۀ وابستگی ای که ذاتی موقعیت خانوادگی است ناچار باید میزان زیادی بده و بستان وجود داشته باشد. پیاژه خاطر نشان می سازد که ، والدین به واسطۀ قدرتشان قادرند ( به درجات متفاوت ) قواعد رفتار را به فرزندانشان تحمیل کنند. بر عکس، در گروههای همالان کودک زمینۀ کنش متقابل متفاوتی را کشف می کند، که در آن می توان قواعد رفتار را مورد آزمون و کاوش قرار داد . روابط همالان اغلب در سراسر زندگی شخصی اهمیّت خود را حفظ می کند. به ویژه در نواحی ای که تحرک اجتماعی زیاد نیست ، افراد ممکن است در بیشتر یا همۀ زندگیشان عضو یک جرگه غیر رسمی بوده یا یک گروه از دوستان را حفظ کنند. حتّی در جایی که این گونه نباشد باز احتمال دارد که روابط گروه همالان فراتر از دوران کودکی و نوجوانی تأثیر مهّمی داشته باشد. گروههای غیر رسمی افرادی که در سنین مشابهی هستند در محل کار، یا در حوزه های دیگر، معمولاً در شکل دادن به نگرشها و رفتار افراد اهمیّت پایداری دارد.

مدارس
آموزش در مدرسه یک فرایند رسمی است؛ یک برنامه معین از دروسی که باید فراگرفته شوند وجود دارد. با وجود این مدارس از جنبه های ظریف تری عوامل اجتماعی شدن نیز هستند. در کنار برنامه ی آموزش رسمی چیزی که بعضی جامعه شناسان آن را برنامه آموزشی پنهان نامیده اند وجود دارد که یادگیری کودکان را مشروط می کند (ر.ک. به فصل 13؛ آموزش و پرورش، ارتباطات و رسانه های همگانی) از کودکان انتظار می رود یاد بگیرند که در کلاس آرام باشند، به موقع در کلاس حاضر شوند . مقررات انضباطی مدرسه را رعایت کنند. از آنها خواسته می شود اقتدار معلمان را بپذیرند و نسبت به آن پاسخگو باشند. واکنش های معلمان نیز بر انتظاراتی که کودکان از خودشان دارند تأثیر می گذارد. اینها به نوبه ی خود، با تجربة شغلی آنها هنگامی که مدرسه را ترک می گویند پیوند پیدا می کند. گروههای همالان اغلب در مدرسه تشکیل می شوند، و نظام طبقه بندی کودکان در کلاسها بر حسب سن تأثیر آنها را تقویت می کند.

رسانه های همگانی
روزنامه ها، نشریات ادواری و مجلات از پایان قرن هجدهم به بعد در غرب رواج یافتند، امّا تعداد خوانندگان آنها نسبتاً اندک بود. تنها در یک قرن پس از آن بود که این گونه مطالب چاپی جزئی از تجربه ی هر روزة میلیونها نفر گردیده – نگرش ها و عقاید آنها را تحت تأثیر قرار دادند. گسترش رسانه های هگانی متکی بر اسناد چاپی ، به زودی با ارتباطات الکترونیکی همراه گردید. کودکان انگلیسی معادل تقریباً یکصد روز مدرسه را در هر سال صرف تماشای تلویزیون می کنند. بزرگسالان نیز تقریباً به همین اندازه به تماشای تلویزیون می پردازند. یک مطالعه پژوهشی نشان داد که، اگر یک گزارش خبری در تلویزیون با گزارشی روزنامه متفاوت باشد، تعداد افرادی که گزارش تلویزیون را باور می کنند بیش از دو برابر کسانی است که گزارش روزنامه را باور کرده اند.
تحقیقات فراوانی انجام شده که تأثیر برنامه های خاص یا انواع برنامه های تلویزیون را بر نگرش های کودکان و بزرگسالان بررسی و تحلیل کرده اند. بیشتر این تحقیقات از نظر استنباطاتشان قطعی نیستند. به عنوان مثال هنوز توافق نشده است که تا چه اندازه نمایش خشونت ، رفتار پرخاشگرانه را در میان کودکان تشویق می کنند. امّا نمی توان تردید کرد که رسانه ها نگرش ها و بینش های مردم را عمیقاً تحت تأثیر قرار می دهند. آنها انواع گوناگون اطلاعات را که افراد به گونة دیگری کسب نخواهند کرد انتقال می دهند. روزنامه ها، کتاب ها ، رادیو ، تلویزیون ، فیلم ها ، موسیقی ضبط شده و مجلات عمومی ما را در ارتباط نزدیک با تجاربی قرار می دهند که به گونة دیگری نمی توانستیم آگاهی چندانی از آنها داشته باشیم . امروزه جوامعی که کاملاً از تأثیر رسانه های همگانی برکنار مانده باشند، حتّی در میان فرهنگ های سنتی تر، بسیار محدودند.ارتباطات الکترونیکی حتّی در دسترس کسانی که کاملاً بیسوادند قرار دارند، و در دور افتاده ترین نواحی کشورهای جهان سوّم یافتن مردمی که رادیو، یا تلویزیون دارند امری عادی است.

سایر عوامل اجتماعی شدن
افزون بر آنچه گفته شد، به اندازه ی گروهها یا زمینه های اجتماعی که افراد قسمت زیادی از زندگیشان را در آنها صرف می کنند، عوامل اجتماعی شدن وجود دارد. کار در همه فرهنگها زمینة مهمی است که فرایند های اجتماعی شدن در آن عمل می کنند، اگر چه تنها در جوامع صنعتی است که تعداد زیادی از مردم به سر کار می روند، یعنی ، هر روز به محلهای کار که کاملاً جدا از خانه است می روند. در اجتماعات سنتی بسیاری از مردم زمین را در نزدیکی محل زندگی خود کشت می کنند، یا کارگاههایی در منازل خود دارند. کار ، در چنین اجتماعاتی ، آن گونه که در مورد بخش اعظم نیروی کار در غرب امروزی مشاهده می شود، آشکار از فعالیّتهای دیگر متمایز نگردیده است. در جوامع صنعتی، رفتن به سر کار،برای نخستین بار معمولاً مرحله ی انتقالی بسیار مهمتری را در زندگی فرد مشخص می کند تا ورود به فعالیّت کاری در جوامع سنتی. محیط کار اغلب تقاضاهای جدیدی را مطرح می کند که شاید مستلزم سازگازیهای عمده ای در شیوه نگرش یا رفتار فرد باشد، اگر چه اجتماع محلی معمولاً در جوامع امروزی خیلی کمتر از دیگر انواع نظم اجتماعی ، اجتماعی شدن تأثیر می گذارد، امّا کاملاً بی تأثیر نگردیده است.حتّی در شهرهای بزرگ اغلب گروههای همسایگی و سازمانهای کاملاً توسعه یاقته ای - مانند انجمنهای داوطلبانه ، باشگاها یا کلیساها - وجود دارند که عقاید و فعالیّتهای کسانی را که در آنها مشارکت می کنند قویاً تحت تأثیر قرار می دهند .

باز اجتماعی شدن
در بعضی شرایط افراد بزرگسال ممکن است باز اجتماعی شدن را تجربه کنند، که با گسیختگی الگوهای رفتار و ارزش های پذیرفته شده پیشین، و به دنبال آن پذیرش ارزشها و الگوهای رفتار اساساً متفاوت مشخص می شود. یکی از انواع شرایطی که این جریان ممکن است در آن پدید آید هنگامی است که فردی وارد یک سازمان بازداشگاهی می شود. سازمانهایی از قبیل بیمارستان روانی ، زندان، سربازخانه، یا محیط دیگری که او را از دنیای خارج جدا کرده و تابع الزامات جدید و انضباط سخت می سازد. در شرایطی که فشار بیش از حدی وجود دارد، تغییراتی که در شیوه نگرش و شخصیت افراد به وجود می آید ممکن است کاملاً چشمگیر باشد. در واقع ، از مطالعة این گونه وضعیتهای بحرانی، ما شناخت قابل ملاحضه ای نسبت به فرایند های رسمی اجتماعی شدن به دست می آوریم.

روشهای پرورش مسئولیت پذیری و رشد عزت نفس
۱- مسئولیت پذیری کودک از همان ابتدای زندگی متناسب با توانائیهای ذهنی و جسمانی اش رفتارهایی از خود نشان می دهد که مبین مسئولیت پذیری او می باشد او به دنیای اطراف خود می نگرد و سوژه های مختلفی را انتخاب مینماید و خود را درگیر آنها می کند . مثلاً دخترها لباسهای کثیف را می شویند ، برای خود آشپزخانه ای از وسایل بازی درست می کنند ، از عروسک خود مانند ، نوزاد نگهداری می کنند و به او شیر می دهند و . . . و پسرها نیز از پدر تقلید می کنند . نکتة مهم این که کودک در تمام این رفتارها ، مایل است مسئولیت کاری را بپذیرد .
۲- رفتار و نتایج آن اصولاً هر رفتاری نتایج و عواقبی به دنبال دارد : انسانی که نتایج ، رفتار و عمل خود را تجربه می کند ، با انسانی که این فرصت را پیدا نمی کند ، تفاوت زیادی دارد . به مثالهای زیر توجه فرمائید .
انسان اگر گرسنه باشد غذا مصرف می کند.
کودک اگر تکلیفش را انجام ندهد در مدرسه مورد مؤاخذه قرار می گیرد .
راننده اگر از چراغ عبور کند ؛ جریمه می شود .
هر کس هر رفتاری داشته باشد ، نتایج معینی به دنبال دارد . انسان از دوران کودکی بایستی بتدریج نتایج عمل خود را بشناسد و برای جلوگیری از نتایج ناخوشایند و با رسیدن به نتایج خوشایند ، آگاهانه انجام وظیفه نماید .
3- روش حل مسئله : یکی از روشهای مؤثر در رشد مسئولیت پذیری ، روش حل مسئله می باشد . انسان در زندگی همواره با مشکلات مواجه می شود ، افرادی که مقاومت بهتری در مقابل حوادث زندگی دارند ، به این واقعیت معترفند که در زندگی ، بروز حوادث و مشکلات اجتناب ناپذیر هستند .

« فصل دوم »

چهارچوب عملی تحقیق

موضوع تحقیق
بررسی میزان مسئولیت پذیری بین دانش آموزان دختر مقطع پیش دانشگاهی مدارس عادی و غیر انتفاعی در حیطه خانواده و جامعه در شهرستان نیشابور

اهداف تحقیق
هدف کلی
بررسی میزان مسئولیت پذیری در حیطه خانواده و جامعه ، بین دانش آموزان دختر مقطع پیش دانشگاهی مدارس عادی و غیر انتفاعی در شهرستان نیشابور می باشد .

هدف جزئی
هر حرکت و فعالیتی به منظور رسیدن به هدف یا اهدافی صورت می گیرد . به طوری که می توان گفت رفتار اساساً هدفدار است .
و از آنجا که انگیزه رسیدن به هدف باعث انجام کار می شود در این تحقیق نیز اهدافی در نظر است و برای رسیدن به آن اهداف تحقیقات خود را انجام می دهم .
همانطور که می دانیم برای رفع نیازهای مختلف افراد جامعه ،‌ سازمانها و مؤسسات متعددی بوجود آمده اند ، با توجه به اینکه خانواده نمی تواند همه نیازهای دانش آموزان را برطرف کند ، این سازمانها در زندگی اجتماعی اهمیت ویژه ای دارند . یکی از آنها مدرسه ای است که برای رفع نیازهای آموزشی بوجود آمده است .
از آنجا که فعالیت و تلاش انرژی زاید دوران دانش آموزی از ویژگیهای این دوره زندگی انسان است باید برای دانش آموزان به تناسب مقطع تحصیلی و سن ، برنامه های جذاب و مورد علاقه تدارک دیده شود و زمینه را برای مسئولیت پذیری ، بروز خلاقیتها ، ابتکارات ، اصلاح رفتار و در نتیجه بالا بردن عزت نفس در آنان فراهم ساخت .
رفتار و شخصیت فرد به موقعیت ها و شرایط محیطی ، تربیتی ، و آموزشی بستگی دارد و برنامه های زندگی در دوران کودکی و نوجوانی نقش بسیاری را در زندگی و مسیر آینده فرد بازی می کند که باید تمامی نهادها ، خانواده ها و آموزش و پرورش در جهت برنامه ریزی برای لحظه لحظه اوقات دانش آموزان با یکدیگر همکاری نمایند تا انشاء الله آینده سازان این مملکت را بتوان افرادی شایسته و صالح و مفید در اجتماع تربیت کنیم .
و امید است که نتایج حاصل از این تحقیق بتواندراهکاری برای رسیدن به این اهداف باشد .

طرح مسئله تحقیق
1- آیا وضعیت اقتصادی در میزان مسئولیت پذیری بین دانش آموزان مؤثر است ؟
2- آیا رسانه های گروهی در میزان مسئولیت پذیری دانش آموزان مؤثر است ؟
3- آیا مسئولیت پذیری والدین بر مسئولیت پذیری دانش آموزان مؤثر است ؟
4- آیا کادر مدرسه بر میزان مسئولیت پذیری دانش آموزان مؤثر است ؟

فرضیات
1- انتظار می رود که وضعیت اقتصادی در میزان مسئولیت پذیری بین دانش آموزان مؤثر باشد ؟
2- انتظار می رود که رسانه های گروهی در میزان مسئولیت پذیری دانش آموزان مؤثر باشد ؟
3- انتظار می رود که مسئولیت پذیری والدین بر مسئولیت پذیری دانش آموزان مؤثر باشد ؟
4- انتظار می رود که کادر مدرسه در میزان مسئولیت پذیری آنها مؤثر باشد ؟

جامعه آماری : شامل کلیه دانش آموزان دختر مدارس مقطع پیش دانشگاهی عادی و غیرانتفاعی در شهرستان نیشابور می باشد که در سال تحصیلی 85- 84 مشغول به تحصیل می باشند .

واحد آماری : هر یک از دانش آموزان دختر ، مقطع پیش دانشگاهی شاغل به تحصیل در شهر شهرستان نیشابور که تعداد 120 نفر می باشد .

روش نمونه گیری و حجم نمونه : روش نمونه گیری در این پژوهش تصادفی خوشه ای می باشد بدین صورت که ابتدا لیست تمام مدارس پیش دانشگاهی عادی و غیر انتفاعی با تعداد دانش آموزان هر مدرسه تهیه گردید و سپس از نظر منطقه جغرافیایی شهر به سه منطقه تقسیم شده ( شمالی، جنوبی ، مرکزی ) و در ادامه بر حسب تصادف از هر منطقه یک مدرسه انتخاب می شود و پرسش نامه ها به صورت تصادفی توزیع و تکمیل می شود که کل جامعه نمونه ( 6 مدرسه ) می باشند که از هر مدرسه به طور تصادفی 20 نفر را انتخاب نموده و پرسشنامه بین آنها توزیع شده که کل جامعه نمونه 120 نفر می باشد 60 نفر از مدارس دولتی و 60 نفر از مدارس غیر دولتی انتخاب نموده .

روش تحقیق : روش پژوهش در این تحقیق میدانی و به صورت پرسشنامه بسته می باشد بدین طریق که پس از تهیه سئوالات ، پرسشنامه در اختیار دانش آموزان دختر دبیرستان قرار می گیرد و پس از تکمیل پرسشنامه توسط دانش آموزان پاسخهای آنها استخراج و اطلاعات بدست آمده تنظیم می گردد .
تعاریف و مفاهیم
اجتماعی شدن : فراگردی است که انسان ها از طریق آنها می توانند یاد بگیرند که چگونه در جامعه به گونه ای مؤثر سهیم شوند و انسان ها طی فراگرد اجتماعی شدن ، یاد می گیرند که به اعضای دیگر جامعه شان همکاری کنند .

جامعه پذیری : عبارت است از همساز شدن افراد با هنجارهای گروه ( یعنی پذیرش مقررات ، ضوابط تفکرات و قواعد رفتاری گروه اجتماعی ) .

خانواده : کانونی است که شامل زن و شوهر و فرزندان ازدواج نکرده است .

مدرسه : مکان اجتماعی نمودن فرد است و زمینه را برای فراگیری و کسب اطلاعات لازم و رفع نیازها و تسلط و مدیریت برخود فراهم می سازد .

معلم : نخستین فرد بزرگسالی است که چون پدر و مادر ، اختیارداری کودک را برعهده می گیرد بدون اینکه چون والدین محرم راز او باشد .

شخصیت اجتماعی : شامل ترکیبی از خصایص ارثی و محیط اجتماعی است که فرد با عواطف و احساسات ، رفتار و روابط شایسته با دیگران را دارا می باشد .

مسئولیت پذیری : احساس ارزشمندی باعث ایجاد آمادگی در فرد جهت ایفای نقش مؤثر و پذیرش مسئولیت در ادارة امور جامعه می گردد .

پیشینه تحقیق
نشریه ماهانه آموزشی – تربیتی – دی 1384/315 و بهمن 1384/316
مسئولیت آموزش ارزش ها وظیفه همه نیروهای تربیتی جامعه
یعنی خانواده ، مدرسه و نهاد های گوناگون اجتماعی مانند نهادهای سیاسی اداری و تبلیغی است وضروری است اهداف و فعالیتهای این نیروهای تربیتی با یکدیگر هماهنگ باشد تا فعالیت نهادهای اجتماعی در تقابل یا تضاد با فعالیتهای مدارس قرار نگیرد .
از آنجا که خانواده نقش بسیار مهم و تأثیر گذار در تربیت انسانهای آگاه ، مسئول و سازگار با تغییر و تحولات شتابان و اجتناب ناپذیر جهان امروز دارد ، اگر شیوه های تربیتی این نهاد متناسب با نیازهای روز جامعه سامان دهی شود خانواده ای سالم ، پویا و با نشاط خواهیم داشت که متضمن جامعه ای سالم ، سازنده ، بالنده و توسعه یافته خواهد شد .

قشر بندی اجتماعی در مدراس دولتی و غیر انتفاعی و رابطه آن با عملکرد تحصیلی دانش آموزان / محسن نوغانی دخت بهمنی ؛ به راهنمایی : منوچهر محسنی .
یافته ها نشان می دهند که هم در مدارس دولتی و هم در مدارس غیر انتفاعی کیفیت مدرسه در مقایسه با پایگاه اجتماعی اقتصادی سهم بیشتری در تبییین تغییرات عملکرد تحصیلی دانش آموزان دارد . بین دانش آموزان مدارس دولتی و غیر انتفاعی از نظر پیشینه تحصیلی عملکرد تحصیلی و پایگاه اجتماعی اقتصادی تفاوت معنی داری به نفع دانش آموزان مدارس غیر انتفاعی وجود دارد . همچنین در صورت کنترل و ثابت نگه داشتن سهم متغیر های پیشینه تحصیلی پایگاه اجتماعی اقتصادی و آمادگی های تحصیلی خارج از مدرسه بین عملکرد تحصیلی دانش آموزان مدارس دولتی و غیرانتفاعی تفاوت معنی داری به نفع دانش آموزان مدارس غیر انتفاعی وجود دارد . پیش بینی انجام گرفته با کمک تحقیق رگرسیون چند متغیری نشان می دهد که فرضاً اگر دانش آموزان مدارس دولتی با در نظر گرفتن پیشینه تحصیلی خود به مدارس غیر انتفاعی می رفتند بطور متوسط معدل آنها 1/41 نمره افزایش می یافت و بالعکس اگر دانش آموزان مدارس غیر انتفاعی با در نظر گرفتن پیشینه تحصیلی خود به مدارس دولتی می رفتند به طور متوسط معدل آنها 1/22 نمره کاهش می یافت . از دیگر یافته های این تحقیق آن است که در صورت کنترل و ثابت نگه داشتن سهم متغیر های پیشینه تحصیلی آمادگی تحصیلی خارج از مدرسه و پایگاه اجتماعی اقتصادی بین آرزوی تحصیلی دانش آموزان مدارس غیر انتفاعی طالب تحصیلات بالاتری هستند .

بررسی عوامل مؤثر در انتخاب مدارس غیر انتفاعی توسط والدین بر اساس موقعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده ها (با تکیه بر مطالعه در شهر تهران )/ حسن قدیری ؛ به راهنمایی : علی محمد حاظری .
نتایج پژوهش به شرح زیر بوده است :
1- رابطه معنا داری بین موقعیت اقتصادی خانواده ها با جنبه آموزشی مدارس غیر انتفاعی به عنوان یکی از علل انتخاب مدارس غیر انتفاعی وجود نداشت .
2- رابطه معنا داری بین موقعیت اجتماعی خانواده ها با جنبه فرهنگی و تربیتی مدارس غیر انتفاعی وجود داشت .
3- خانواده های قرار گرفته در موقعیت اقتصادی و اجتماعی پایین نسبت به دو قشر متوسط و بالا بیشتر دچار فشار هنجاری بودند و در نتیجه در انتخاب مدارس غیر انتفاعی ، فشار هنجاری به عنوان یکی از علل انتخاب برای قشر پایین نسبت به دو قشر دیگر متوسط و بالا تأثیر بیشتری دارد .
4- صرفنظر از موقعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده های ، جنبه آموزشی مدارس غیر انتفاعی بیش از دو عامل دیگر ( فرهنگی و تربیتی و فشار هنجاری ) در انتخاب مدارس غیر انتفاعی توسط والدین برای فرزندان نقش داشته است .

« فصل سوم »

توصیف یافته های آماری

جدول شماره 1-1 توزیع پاسخگویان بر حسب سن در مدارس دولتی

فراوانی تجمعی درصد فراوانی سن
8 13 8 17 ساله
42 57 34 18 ساله
56 23 14 19 ساله
58 5/3 2 20 ساله
60 5/3 2 21 ساله

100 60 جمع

جدول شماره 2-1 توزیع پاسخگویان بر حسب سن در مدارس غیر انتفاعی
فراوانی تجمعی درصد فراوانی سن
11 18 11 17 ساله
54 72 43 18 ساله
58 7 4 19 ساله
60 3 2 20 ساله

0 0 21 ساله

100 60 جمع

با توجه به جداول بالا در مدارس دولتی 57 درصد پاسخگویان در سن 18 سالگی و 23 در صد آنها 19 ساله و 13 درصد 17 ساله می باشند و حدود 3.5 درصد آنها 21 ساله در حالیکه در مدرسه غیر دولتی 72 درصد پاسخگویان 18 ساله و در سن 21 ساله اصلا پاسخگوئی نبود و در سن 20 ساله فقط 3 در صد پاسخگویان بوده است .

جدول شماره 1-2 توزیع پاسخگویان بر حسب رشته تحصیلی در مدارس دولتی
فراوانی تجمعی درصد فراوانی رشته تحصیلی
13 22 13 علوم انسانی
31 30 18 علوم تجربی
42 18 11 ریاضی
60 30 18 هنر

100 60 جمع

جدول شماره 2-2 توزیع پاسخگویان بر حسب رشته تحصیلی در مدارس غیر انتفاعی

فراوانی تجمعی درصد فراوانی رشته تحصیلی
0 0 0 علوم انسانی
28 47 28 علوم تجربی
43 25 15 ریاضی
60 28 17 هنر

100 60 جمع

با توجه به جداول بالادر مدارس دولتی بیشترین پاسخگویان در رشته علوم تجربی و هنر با 30 درصد هر کدام و کمترین آن در رشته علوم انسانی با 22 در صد بوده اما در مدارس غیر دولتی در رشته انسانی اصلا پاسخگوئی نداشته ولی در رشته تجربی با 47 درصد بیشترین پاسخگو را داشته است .

جدول شماره 1-3 توزیع پاسخگویان بر حسب تعداد نفرات خانواده در مدارس دولتی
فراوانی تجمعی درصد فراوانی تعداد نفرات خانواده
4 7 4 کمتر از 3 نفر
29 42 25 4-6 نفر
49 33 20 6-8 نفر
60 18 11 8 نفر به بالا

100 60 جمع

جدول شماره 2-3 توزیع پاسخگویان بر حسب تعداد نفرات خانواده در مدارس غیر انتفاعی
فراوانی تجمعی درصد فراوانی تعداد نفرات خانواده
9 15 9 کمتر از 3 نفر
34 42 25 4-6 نفر
54 33 20 6-8 نفر
60 10 6 8 نفر به بالا

100 60 جمع

نرم افزار مدیریت تی دیتاهای تلگرام

اختصاصی از فی ژوو نرم افزار مدیریت تی دیتاهای تلگرام دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .

نرم افزار مدیریت تی دیتاهای تلگرام

شما با استفاده از این برنامه به راحتی میتوانید به طور همزمان با چندین یا چندین هزار اکانت تلگرام کار کنید

با این برنامه به راحتی تمام تی دیتاهای خود را مدیریت میکنید

در ضمن اموزش کار با برنامه هم در فایل قرار دارد و جای هیچ نگرانی وجود ندارد

شما به راحتی میتوانید از این برنامه استفاده کنید.

دانلود مقاله بررسی حرکت شتابدار

اختصاصی از فی ژوو دانلود مقاله بررسی حرکت شتابدار دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .

 حرکت شتابدار، حرکتی است که در آن مقادیر سرعت در طول زمان تغییر می‌کند. به این ترتیب، مقدار عدد سرعت در ثانیه‌هاس متفاوت، متغیر خواهد بود. در صورتی که این تغییرات بصورت خطی باشد، شتاب حرکت، عدد ثابتی است.
a عدد ثابتی است

خلاصه:
1) برای حرکت یکنواخت با شتاب صفر (a=0)

2) حرکت شتابدار
xمستقل از
t‌مستقل از
در حرکت شتابدار توسط سقوط آزاد g به جای a جایگزین می‌شود:

مثال: جسمی با سرعت اولیه به طرف بالا پرتاب می‌شود. مطلوب است: ( )
الف) زمان اوج ب) ارتفاع اوج ج) وضعیت جسم در ثانیه 5/1

د) وقتی که زمان طی شده یک ثانیه باشد، مطلوب است محاسبه ارتفاع طی شده.

مثال) یک سفینه در مراحل آخر فرود تحت تاثیر نیروی رانش معکوس موتور خود را با سرعت به فاصله 6 متر از سطح ماه می‌رساند. اگر در لحظه موتور ناگهان خاموش شود، سرعت برخورد سفینه را با ماه محاسبه کنید. شتاب گرانش ماه را فرض کنید.


مثال) توپی با سرعت m/s 24 در لبه یک صخره 60 متری به سوی بالا پرتاب می‌شود. h ارتفاعی که توپ بالا می‌رود و t زمان از هنگام پرتاب تا رسیدن به پای صخره را حساب کنید.

معادله تغییرات حرکت متحرک بر حسب زمان به شرح زیر است:

سرعت جسم را در ثانیه دهم محاسبه کنید. شتاب جسم را در زمان‌های t=0.5, 10s بدست آورید.

معادله حرکت متحرکی به صورت است. مطلوب است محاسبه شتاب در ثانیه پنجم و مسافت طی شده در حد فاصل ثانیه دوم و سوم.

حرکت بر مسیر منحنی

حرکت بر مسیر منحنی:

مبداء حرکت نسبت به محور xها و yهاست. تعیین معادلات نیز باید بر اساس یک مبداء مشخصی باشد. متحرک در پلان فوق از نقطه A به نقطه B رسیده است. در طول حرکت خود دارای است، در صورتی که ناظر روی محور x' باشد، این نوع حرکت، مستقیم‌الخط است، اما در صورتی که ناظر در نقطه o قرار گیرد، در آن صورت نوع حرکت متحرک از نگاه ناظر یک نوع حرکت زاویه‌دار است. یعنی زاویه متحرم از θ1 θ2 رسیده است، این مابه‌التفاوت را با Δθ یا dθ نمایش می‌دهند. لذا تغییر متحرک از نگاه ناظر o یک تغییر زاویه‌ای است. به سرعت این متحرک ω می‌گویند و رابطه آن عیناً مانند رابطه خطی است.
سرعت زاویه‌ای
به تغییرات سرعت در واحد زمان، شتاب زاویه‌ای می‌گویند و با α نمایش می‌دهند:

شکل کلی این مساله نیز همانند مساله خطی است.
مثال) رابطه بر حسب زمان در خصوص متحرکی به شکل زیر است. مطلوب است محاسبه سرعت زاویه‌ای ω در لحظه t=4s و تعیین تغییرات شتاب در زمان t=4 تا t=6.

مثال) مطلوب است تعداد دور توسط A وقتی سرع زاویه‌ای آن از Rad/s60 به Rad/s20 کاهش می‌یابد. (α=3Rad/s2).

یک دو کامل، 2n است.

حرکت با شتاب صفر

مثال) گوله توپی با سرعت اولیه m/s300 و با زاویه ْ30=α از نقطه A پرتاب می‌شود. مطلوب است:
الف) تعیین مقادیر R (برد)، h (ارتفاع اوج) و t (زمان اوج).
ب) محاسبه بهترین حالت پرتاب که بیشترین برد را داشته باشد.

سیستم مختصات عمودی ـ مماسی (n-t):
برای بیان حرکت در حالت حرکت در مسیر منحنی به غیر از سیستم دکارتی، سیستم دیگری به نام عمودی مماسی وجود دارد که نحوه بررسی حرکت ذره بر روی آن به صورت زیر است:
ذره از نقطه A به B می‌رسد، ممکن است سرعت آن که همواره مماس است، متغیر یا ثابت باشد، منحنی در فاصله کوتاه dx به اندازه dθ تغییر مکان می‌دهد.
dx=ρ.dθ
ρ: شعاع انحنا (در حالت خاص دایره ρ=r)
سرعت تابعی از تغییر جابجایی ذره

در واحد زمان (Vn=0 در جهت مرکز، سرعت صفر است).
شتاب تغییرات سرعت در واحد زمان

at شتاب مماس مربوط به Vt است

اگر ρ ثابت باشد:

به ذره‌ای که بر مسیر منحنی حرکت می‌کند، علاوه بر شتاب مماسی، شتاب جانب مرکز یا شتاب عمودی وارد می‌شود. این شتاب عمودی در راستای مرکز انحنا می‌باشد و به شرح زیر است:
بنابراین راستای شتاب جانب مرکز به طرف مرکز بوده و اندازه آن با کمک روابط به صورت زیر بدست می‌آید:

شتاب در صفحه با دو مولفه مشخص می‌شود، چون روی دو محور t, n قرار داریم، لذا دو بردار که en, et داریم، مثل i, j. لذا:

مثال: راننده‌ای با توجه به پستی و بلندی جاده، پدال ترمز را به نحوی فشار می‌دهد که سرعت اتومبیل با شتاب منفی ثابتی کاهش می‌یابد. سرعت اتومبیل در پایین سراشیبی در نقطه A برابر با km/h100 و در بالای سربالایی در نقطه c برابر است با km/h50. فاصله این دو نقطه برابر است با 120 متر و کل شتابی که سرنشینان اتومبیل در A حس می‌کند، برابر با m/s2 3 می‌باشد و شعاع انحنا یا برآمدگی جاده در نقطه c برابر با 150متر است (نقطه B نقطه عطف است). مطلوب است:
الف) شعاع انحنا مسیر در نقطه A را بدست آورید.
ب) شتاب اتومبیل در نقطه B را بدست آورید.
ج) شتاب کل اتومبیل را در نقطه C بدست آورید.

سیستم مختصات قطبی:
پس از یادگیری سیستم مختصات دکارتی، سیستم دیگری به نام عمودی مماسی بررسی شد. اینک در خصوص سیستم قطبی (r-θ) بحث می‌شود. ممکن است حرکت در ----- به حرکت آن در قالب یکی از دستگاه‌ها سریعتر به جواب برسد. لذا ممکن است یک یا دو بار دستگاه فوق استفاده شود:

در سیستم (r=θ):

برای حالت سیستم قطبی مقادیر سرعت و شتاب عبارتند از:

مقادیر V عبارتند از:

اگر حرکت ذره فقط در راستای r بدون هیچ تغییر زاویه‌ای باشد (ثابت = θ)، تنها Vr داریم:

محاسبه a کل که ناشی از ar, aθ است، نیز همان a کل دو مختصات x-y, n-t است. مسائل دینامیک با توجه به آسانی استفاده از این روابط قابل حل خواهد بود.
معمولاً در این قبیل مسائل معمولاً مقادیر r, θ، یعنی توابع حرکت ذره بر روی لغزنده‌ها به صورت فرمولی از زمان ارئه می‌گردد و با مشتق‌گیری هر جزء مقادیر Vθ, Vr, aθ, ar بدست می‌‌آید:

مراحل حل مساله:

مثال) اتومبیلی روی مسیر افقی که شعاع آن 80 است، از حال سکون حرکت می‌کند. تندی اتومبیل با آهنگ ثابتی حرکت می‌کند (ثابت=a) افزایش می‌یابد و در مدت 10 ثانیه به سرعت km/h100 می‌رسد. 8 ثانیه بعد از شروع حرکت، شتاب چقدر است؟

مثال) قطاری با سرعت km/h100 در قسمتی از مسیر خود به صورت مسیر منحنی است، وارد می‌شود و سرعت خود را با شتاب منفی ثابت در مدت 12 ثانیه به km/h50 می‌رساند. شتاب‌سنجی که در داخل قطار نصب گردیده، 6 ثانیه بعد از ورود قطار به این قسمت شتاب افقی آن را برابر m/s22 نشان می‌دهد. شعاع انحناء مسیر در لحظه موردنظر چقدر است؟

سنتیک
بررسی نقش دوم مسائل دینامیک از طریق روش‌های:
1. نیوتنی 2. کار و انرژی 3. ضربه یا ------- (برخورد)
از میان روش‌های بالا که خلاصه آنها به صورت زیر است:

بخش دوم مربوط به سنتیک ذرات است که در آن حضور نیرو بررسی می‌گردد که این بررسی با یکی از سه روش گفته شده انجام می‌گیرد. بسته به نوع مساله، از یکی از این روش‌ها کمک می‌گیریم. برای روش نیوتنی آنالیز همانند مسائل استاتیکی است، با این تفاوت که در آنها است، بلکه تابعی از شتاب متحرک است، در صورت وجود تعادل (سرعت ثابت) (که حالت خاصی از تعادل است)، شتاب صفر خواهد بود و می‌باشد.
مسائل مربوط به سنتیک همانند مسائل استاتیک نیاز به ترسیم ترسیمه آزاد دارد، یعنی در ابتدا باید شکل درستی از مجموعه نیروهای وارد بر جسم ترسیم و سپس مقادیر شتاب برای آن محاسبه شود. به مثال زیر توجه شود.
مثال) مردی به جرم 75 کیلوگرم در داخل یک آسانسور روی ترازوی فنری ایستاده است. آسانسور از حالت سکون به حرکت درمی‌آید. در 3 ثانیه اول حرکت نیروی کششی T آسانسور به 8300 نیوتن می‌رسد. ترازو در این مدت چه عددی را نشان می‌دهد. سرعت در ثانیه سوم را نیز محاسبه کنید.
جرم آسانسور، مرد و ترازو جمعاً 750 کیلوگرم است (g=9.81m/s2).

کل جسم با شتاب a بالا می‌رود. لذا این a مربوط به آسانسور، ترازو و مرد است. برای محاسبه عددی که ترازو نشان می‌دهد، باید دیاگرام آزاد را برای آن ترسیم نماییم. این دیاگرام آزاد تعادلی است، بین مرد و ترازو.

مثال) هواپیمایی با سه چرخ و چهار موتور که هر موتور نیروی جلو برنده‌ای برابر 6000 نیوتن دارد، از حالت سکون شروع به حرکت می‌کند. در صورتی که نیروی اصطکاک برای هر چرخ برابر 200 نیوتن باشد، مطلوب است شتاب حرکت (μ=0.2, m=300ton).
(a) (جرم هواپیما) = (نیروی مخالف) – (نیروی جلو برنده)

نکته: در سفینه:
m.s = (وزن + مقاومت هوا) – (نیروی بالا برنده)
مثال) در آزمایش ترمز اتومبیلی به جرم 150 کیلوگرم که موتور آن در عقب قرار دارد، مشاهده شده است که اتومبیل در حرکتی با سرعت اولیه km/h 100 پس از طی مسافت 50 متر متوقف می شود. می‌دانید که نیروی موتور چهار چرخ اتومبیل یکسان است. با فرض اینکه شتاب اتومبیل در این حرکت ثابت باشد، نیروی ترمز هر یک از چرخ‌ها را بدست آورید.

مثال) صندوقی به جرم 50 کیلوگرم با سرعت اولیه m/s8 از سطح شیب‌دار نشان داده شده به پایین هل داده می‌شود. زمان t برای متوقف شدن جعبه در فاصله پیموده شده را در حالت زیر بدست آورید.

سوال) در چه زاویه‌ای بدون اعمل نیرو (بدون ) جسم شروع به حرکت می‌کند؟

روابط کشاورزی:
حاصل ضرب نیرو در راستای انتقال ذره که آن ذره را به اندازه dx جابجا نماید، با فرمول ω=f.x نشان می‌دهیم که دیمانسیون آن ML است و برای عدم تشابه به واحد گشتاور با ژول نشان می‌دهیم. در این مبحث با کمک مسائل تحلیل می‌شود. در شکل الف ذره‌ای به جرم m به اندازه x از نقطه 1 به 2 منتقل شده است. لذا کار انجام شده برابر است با ω=f.x و در شکل (ب) کار انجام گرفته برابر است با تصویر نیروی F در راستای x. طبیعتاً این جابجایی ذره در سمت فوق از V1 به V2 رسیده و با توجه به عدم وجود اصطکاک به ازای نیروی وارده، یک نیروی جنبشی در آن ذخیره می‌شود.
انرژی جنبشی که با تعمیم رابطه VdV=adx بدست می‌آید، به رابطه:

صندوق شکل مقابل در نقطه A با سرعت اولیه m/s4 به طرف پایین سطح شیبدار حرکت می‌کند، سرعت صندوق در نقطه B چقدر است؟ با کمک رابطه انرژی VB را بدست آورید (μk=0.3).
حل: در روش انرژی باید تعادل کار خارجی و انرژی جنبشی با هم برابر باشند:

با کمک روش‌های نیرویی (F=ma) می‌توان حرکت در مسیر منحنی را نیز تحلیل نمود. حرکت بر مسیر منحنی از دو دستگاه مختصات (r-θ, n-t) مورد بررسی قرار گرفت، در صورتی که ذره‌ای بر مسیر منحنی حرکت نماید، نیز دارای تصاویری از F است.

همچنین در سیستم قطبی (r-θ) نیز:

مثال) در شکل مقابل، حداکثر سرعتی که قطعه هنگام عبور از A را داشته باشد، بی‌آنکه تماسش با سطح قطع شود، چقدر است؟

در رابطه بالا دیده می‌شود که افزایش و کاهش سرعت کنده شدن به مقدار شعاع انحنا بستگی دارد. هرچه ρ بزرگتر باشد، ذره می‌تواند با سرعت بیشتری حرکت کند و کنده شود. خطر کنده شدن زمانی است که ρ کم شده باشد.
مثال) اتومبیلی به جرم 1500 کیلوگرم در جاده‌ای افقی به قسمت پیچ و خم می‌رسد و سرعت خود را با آهنگ یکنواختی از km/h100 در A به km/h50 در c می‌رساند. ρ در A برابر 400 متر و در C برابر 80 متر است. کل نیروی افقی وارده که جاده بر چرخ‌های اتومبیل وارد می‌کند، در C,B,A بدست آورید. نقطه B نقطه عطف تغییر قوس است.


جسم 2 کیلوگرم نشان داده شده با سرعت m/s5/3 از نقطه B واقع در بالای قسمت دایره‌ای سطح می‌گذرد.
الف) مقدار نیروی عمودی nB را که به سطح موردنظر وارد می‌کند، بدست آورید.
ب) حداکثر سرعتی که جسم می‌تواند در A داشته باشد، بی‌آنکه تماس با سطح قطع شود، چقدر است؟

مثال) کامیون شکل مقابل که صندوق به جرم 80 کیلوگرم را حمل می‌کند، از حالت سکون به راه می‌افتد و در حرکتی با شتاب ثابت پس از طی مسافت 75 متر در جاده مسطح به سرعت km/s72 می‌رسد، کاری را که نیروی اصطکاک وارد بر صندوق در این مدت وارد می‌کند، بدست آورید. ضریب اصطکاک استاتیکی و جنبشی بین صندوق و کف کامیون برابر است با 3/0 و 28/0 ب) 25/0 و 2/0.

نکته: نیروی ناشی از حرکت کامیون بر اجزای -------:

الف) استاتیکی 3/0 دینامیکی 28/0

ب) استاتیکی 25/0 دینامیکی 2/0

مولفه‌های دوم و سوم انرژی:
نیرو عامل حرکت است و اساساً هر کاری حضور نیرو معنی پیدا می‌کند. کار یک کمیت اسکالر است و اساساً ماهیت آن مثبت است، یعنی تولید را نرمال می‌نماید. در مقابل کار همواره مولفه‌های مقاوم وجود دارند (Rassive) که میزان راندمان را کاهش می‌دهند. بطور کلی کار حاصل از اعمال نیرو به سه حالت تجزیه می‌شوند:

d موازی و در راستای نیروی F (F.d) حاصل ضرب داخلی
d*F حاصل ضرب خارجی d عمود بر راستای F است.

k: سختی فنر
V2: سرعت ثانویه
V1: سرعت اولیه
Δh: اختلاف ارتفاع ثانویه از اولیه
x2: طول افزایش یافته ثانویه
x1: طول افزایش یافته اولیه
کار حاصل از اعمال نیرو بر حرکت ذره برابر است با کار حاصل از انرژی جنبشی، انرژی پتانسیل و انرژی فنر موقعیت ذره در انتها نسبت به ابتدای کار سنجیده می‌شود (به مسیر بستگی ندارد)، به عنوان مثال در شکل در صورتی که V2=0, V1=0 باشد، UΔt=0

مثال) مطلوب است محاسبه سرعت عبور گلوله از نقطه B:
قطعه از A در مسیر ربع دایره از حالت سکون حرکت می‌:ند و در انتهای ربع دایره به مسیر مستقیم B-C می‌رسد، ضریب سختی فنر برابر N/m30 می‌باشد و کشیدگی فنر در A برابر 40 سانتیمتر می‌باشد. مطلوب است سرعت ذره در لحظه عبور از نقطه B (جرم ذره 2 کیلوگرم می‌باشد).

کلیه واحدها باید متناب باشند:

فرمت این مقاله به صورت Word و با قابلیت ویرایش میباشد

تعداد صفحات این مقاله  30  صفحه

پس از پرداخت ، میتوانید مقاله را به صورت انلاین دانلود کنید

دانلود مقاله نظریه فازی

اختصاصی از فی ژوو دانلود مقاله نظریه فازی دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .

منطق فازی: منطق به کار رفته در بیشتر آیات قرآن
ابتدا به چند تعریف زیر توجه کنید.
منطق کلاسیک: منطقی ست که در آن گزاره ها فقط ارزش راست یا دروغ دارند که آنرا منطق ۰ و ۱ می نامند.
منطق چند مقداره: منطقی که علاوه بر ۰ و ۱ چند مقدار دیگر را نیز اختیار می کند.
منطق بینهایت مقداره: در این منطق ارزش گزاره ها می تواند هر عدد حقیقی بین ۰ تا ۱ باشد.
منطق فازی: نوعی از منطق بینهایت مقداره و در حقیقت یک ابتکار برای بیان رفتار مطلوب سیستم ها با استفاده از زبان روزمره. در واقه منطق فازی یک منطق پیوسته است که از استدلال تقریبی بشر الگوبرداری کرده است.
جایگاه منطق در برداشت از قرآن کریم
منطق صحیح و مناسب به عنوان مبنا و زیربنای فکری در علوم و بویژه در علوم اسلامی نقش اساسی دارد. از این رو تفسیر برخی آیات قرآن بدلیل عدم استفاده از منطق مناسب امکان پذیر نیست. آیات بسیاری در قرآن از مخاطب برهان و دلیل تقاضا کرده است که نشان از حاکم بودن منطق در قرآن است. زیرا بدون منطق نمی توان برهان آورد و استدلال استنتاج نمود. برای نمونه می توانید به آیات ۱۱۱ بقره - ۱۰۴ و ۱۰۵ اعراف - ۲۴ انبیا - ۱۷۴ نسا و .... مراجعه کنید. پس تقریباجایگاه منطق قرآن برایمان روشن است.
منطق قرآن نمی تواند دو ارزشی باشد. به مثال زیر توجه کنید:
در آیه ۴۵ سوره عنکبوت آمده است: ... ان الصلوه تنهی عن الفحشا و المنکر ... - یعنی همانا نماز است که اهل نماز را از هر کار زشت و منکر باز می دارد. اگر به صورت جمله منطقی این مطلب را بیان کنیم داریم: اگر فردی نماز بجای می آورد آنگاه آن فرد از هر کار زشت و منکر باز داشته می شود. حال سوال اینست که اغلب افراد نماز بجا می اورند ولی بعضی اعمال که خود فحشا و منکرند نیز مرتکب می شوند. توجیه این عمل چیست؟ پاسخایناستکهنمازخواندنیک مفهوم بینهایت ارزشیست. یعنی ارزش نماز اغلب نمازگزاران بین صفر و یک است. از طرف دیگر دوری از فحشا و منکر نیز می تواند بینهایت ارزشی باشد. یعنی ممکن است یک فرد مرتکب فحشا کوچک و یا متوسط و یا بزرگ و یا خیلی بزرگ شود. به عبارت دیگر اعمال منکر یا فحشا درجات بسیار زیاد دارند. لذا براساس یک منطق فازی می توان نتیجه گرفت که اگر درجه قبولی نماز یک فرد فرضا ۵۰٪ باشد این فرد حداقل به اندازه ۵۰٪ از فحشا و منکر به دور است و هر چقدر درجه قبولی نماز افزایش یابد حداقل به همان اندازه از فحشا و منکر دور می شود. تا جاییکه اگر درجه قبولی ۱۰۰٪ باشد این فرد ۱۰۰٪ از فحشا و منکر به دور است.برای اثبات این حرف به زندگی امامان و معصومین توجه کنید.
برای مثال هایی دیگر از این دست می توان به آیه الا بذکر الله تطمئن القلوب نیز اشاره کرد. گزاره شرطی این آیه را می توان به صورت "اگر انسان خداوند را یاد کند آنگاه به آرامش می رسد" بیان کرد. از شما می خوام که تحلیلی فازی برای این آیه بیان کنید....
تئوری فازی
تئوری فازی در سال ۱۹۶۵ توسط دکتر لطفی زاده در مقاله ای با عنوان ” مجموعه های فازی ” معرفی گردید. البته لطفعلی زاده قبل از کار بر روی تئوری فازی شخصیت برجسته ای در تئوری کنترل بود و مفهوم ” حالت ” که اساس تئوری کنترل مدرن را شکل می دهد توسعه داد. در اوایل دهه ی ۶۰ او به این نتیجه رسید که تئوری کنترل کلاسیک بیش از حد بر روی دقت تاکید داشته و از این رو با سیستم های پیچیده نمی تواند کار کند. در سال ۱۹۶۲مطلبی را با این مضمون برای سیستم های بیولوژیک نوشت : ” ما اساسا به نوع جدیدی از ریاضیات نیازمندیم، ریاضیات مقادیر مبهم یا فازی که توسط توزیع های احتمال قابل توصیف نیستند. ” پس از آن وی ایده اش را در قالب مقاله ی “مجموعه های فازی ” تجسم بخشید. در این مقاله از منطق چند مقداری لوکاسیه ویچ برای مجموعه ها و گروه های اشیا استفاده شده بود. لطفی زاده برچسب یا نام فازی را روی این مجموعه های گنگ یا چند ارزشی قرار داد. مجموعه هایی که اجزایشان به درجات مختلف به آنها تعلق دارند. نظیر مجموعه هایی از مردم که از کار خود راضی هستند. علت این نامگذاری این بود که مفهوم فازی را از منطق دودویی که در زمان او مطرح بود دورسازد. او می دید که دانشمندان روز به روز ریاضیات را بیشتر در مسایل خود وارد می کنند و سعی دارند تجارب علمی خود یا مشغله ی علمی خود را با استدلال سیاه و سفید و با استفاده از رایانه ها و ماشین های محاسب پیش ببرند. او لغت فازی را انتخاب کرد تا همچون خاری در چشم علم مدرن فرو رود.
اصطلاح فازی خشم شدید علوم را علیه خود برانگیختبزرگترین چالش از جانب ریاضی دانانی بود که معتقد بودند تئوری احتمالات برای حل مسایلی که تئوری فازی ادعای حل بهتر آن را دارد کفایت می کند. از آنجا که کاربرد های علمی تئوری فازی در ابتدای پیدایش آن مشخص نبود تفهیم آن از جهت فلسفی کار مشکلی بود و تقریبا هیچ یک از مراکز تحقیقاتی تئوری فازی را به عنوان یک زمینه ی تحقیق جدی نگرفتند. سازمان های دولتی هیچگونه اعتباری برای تحقیقات در مورد فازی اختصاص ندادند. مجلات یا کنفرانس های معدودی مقالات فازی را پذیرفتند. دپارتمان های آکادمیک اعضای هیات علمی را که صرفا تحقیقات فازی داشتند ارتقا نمی دادند .این امر باعث شد این رشته ی جدید علمی با تمام مشکلات یک فرزند خوانده که در مظان اتهام قرار داشت رشد کند.
حرکت فازی در آن روز ها به صورت یک فرقه ی کوچک بود و شکلی زیر زمینی به خود گرفت. این نظریه بدون اینکه از یاری ها و حمایت های علمی متداول آن زمان برخوردار باشد رشد کرده و بالغ شد. این امر باعث شد که نظریه ی فازی حتی قوی تر شود. منطق فازی در دانشگاه ها به این رشد نرسید بلکه در بازار تجاری رشد کرد و متناوبا اعتراضات فلسفی دانشمندان غربی را رد کرد و خود اعتراضاتی را مطرح ساخت.
پس از معرفی نظریه‎فازی توسط پرفسور لطفی‎زاده استاد ایرانی تبار دانشگاه برکلیدر سال 1965 میلادی، این نظریه در سطح جهانی روبه پیشرفت و توسعه قابل ملاحظه‎اینمود. از جمله این پیشرفتها می‎توان به ورود نظریه‎فازی در بسیاری از رشته‎های علوم و مهندسی، برگزاری دهها کنفرانس بین‎المللی در موضوعات نظریه فازی، چاپو انتشار صدها مقاله درمجلات علمی، ورود نظریه فازی در صنعت و ساخت وسایل و تجهیزاتگوناگون با بهره‎گیری از منطق فازی اشاره کرد.
با توجه به رشد روزافزون و استقبال عمومی از نظریه فازی، در سطح جهانی تشکیلانجمن‎های فازی مورد توجه محافل علمی کشورها قرار گرفت که نتیجه آن تأسیس دههاانجمن علمی و گروههای کاری در زمینه نظریه فازی در جهان بوده است. از جمله اینانجمن‎ها می‎توان به انجمن بین‎المللی سیستم‎های فازی ( IFSA ) اشاره کردکه در سطح جهانی فعال است و هر دو سال یکبار کنفرانس بین‎المللی سیستم‎های فازیرا برگزار می‎کند و مجله Fuzzy Sets and Systems را منتشر می‎کند.
در کشور ما نیز طی بیست سال گذشته نظریه فازی بتدریج مورد توجه و استقبالجامعه علمی قرار گرفت و در شاخه‎های گوناگون آن نظیر منطق فازی، ریاضیات فازی،آمار فازی، بهینه‎سازی فازی، کنترل فازی و سایر رشته‎های فازی فعالیتهایتحقیقاتی و آموزشی روبه افزایش نهاد و چندین کنفرانس ملی و بین‎المللی با موضوعاتنظریه فازی در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی برگزار گردید که از جمله می‎توان بهبرگزاری دو کنفرانس تحت عنوان نظریه مجموعه‎های فازی در دانشگاه شهیدباهنر کرمان،به کمک کنفرانس بین‎المللی در مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات،‌ یک کنفرانسبین‎المللی در دانشگاه تبریز و سومین کنفرانس فازی در دانشگاه سیستان و بلوچستان،چهارمین کنفرانس سیستم‎های فازی در دانشگاه مازندران و پنجمین کنفراس سیستم‎هایفازی در دانشگاه امام حسین (ع) اشاره کرد. روند این کنفرانس‎ها نشان می‎دهد باگذشت زمان تعداد شرکت‎کنندگان کنفرانس و مقالات ارایه شده افزایش چشمگیری داشتهاست. از این‎رو تأسیس انجمنی در زمینه فازی که بتواند ضمن انسجام بخشیدن بهفعالیت محققان در زمینه نظریه فازی موجبات رشد و گسترش آن را فراهم نماید هموارهمورد توجه بوده است.
در سال 1381 انجمن سیستم‎های فازی به عنوان زیرشاخه‎ای از انجمن آمارایران پذیرفته شد که نقش مهمی در شکل‎‎گیری انجمن سیستم‎های فازی ایفا نمود. جادارد در اینجا از حمایت و پشتیبانی انجمن آمار کمال تشکر و قدردانی را بعمل آوریم واین ابتکار انجمن آمار را به عنوان یک انجمن مادر در زایش انجمن‎های جدید بهعنوان یک الگوی شایسته مورد توجه قرار دهیم.
در چهارمین کنفرانس‎سیستم‎های فازی ایران در شهریور سال 1381 در دانشگاهمازندران موضوع تأسیس انجمن سیستم‎های فازی ایران مورد توجه جدی قرار گرفت واعضای هیأت موسس انجمن فازی ایران مرکب از آقایان: دکتر محمد مهدی زاهدی، دکترماشاءا... ماشین‎چی، دکتر کارو لوکس، دکتر اسفندیار اسلامی، دکتر ناصر رضاارقامی، دکتر رضا عامری، دکتر رجبعلی برزویی، دکتر عزیزا... معماریانی، ‌دکتر امیردانشگر، دکتر ناصر ساداتی، دکتر سراج‎الدین کاتبی و دکتر علی وحیدیان کامیاد بهعنوان هیأت مؤسس انجمن شروع به فعالیت نمودند. اعضاء هیأت مؤسس آقای دکتر عامری رابه عنوان نماینده هیأت مؤسس برای طی مراحل تأسیس و ثبت انجمن انتخاب کردند. هیأتمؤسس اساسنامه انجمن سیستم‎های فازی ایران را در 6 فصل،‌25 ماده، 55 زیر ماده و 13 تبصره تصویب نمود و نماینده هیأت مؤسس در مورخ 30/10/82 درخواست تأسیس انجمنسیستمهای فازی ایران را رسماً به کمیسیون انجمن‎های علمی کشور ارسال نمود. در سیو سومین جلسه کمیسیون انجمن‎های علمی در مورخ 25/7/83 انجمن سیستمهای فازی ایرانبه تصویب رسید. پس از تصویب انجمن، طبق اساسنامه و مقررات کمیسیون انجمن‎هایعلمی، مجمع عمومی انجمن در مورخ 5/3/84 با حضور نمایندة وزارت علوم جهت تصویباساسنامه و انتخاب هیأت مدیره انجمن تشکیل جلسه داد. در این جلسه پس از تصویباساسنامه انتخابات هیأت مدیره برگزار گردیدکه براساس آن افراد ذیل انتخاب گردیدند: دکتر محمدمهدی زاهدی، دکتر ماشاء ا... ماشین‎چی، دکتر کارو لوکس، دکتر عزیزا... معماریانی، دکتر رضا عامری،‌ دکتر رجبعلی برزویی و دکتر امیر دانشگر، ضمناً آقایاندکتر ناصر رضا ارقامی و دکتر علی وحیدیان کامیاد به عنوان اعضای علی‎البدل و دکتراسماعیل یزدانی به عنوان بازرس انتخاب گردیدند. پس از آن در مورخ 17/3/85اولین جلسهانجمن برگزار گردید که اعضا از بین خود آقایان دکتر محمد مهدی زاهدی را به عنوانرئیس، دکتر عزیزا... معماریانی را به عنوان نایب رئیس و دکتر رضا عامری را به عنوانخزانه‎دار انجمن برگزیدند. هیأت مدیره انجمن در مورخ 18/5/84 موفق به ثبت انجمندر اداره ثبت شرکتها و مؤسسات غیرتجاری گردید. هیأت مدیره انجمن در این مدت بابرگزاری جلسات منظم در جهت انجام وظایف محوله و فعال‎سازی انجمن اقدام نموده استو اقدامات زیر را انجام داده است:
1. انجام مکاتبات لازم با وزارت علوم جهت اخذ بودجه و امکانات لازم
2. فعال کردن دبیرخانه انجمن
3. طراحی آرم و سربرگ انجمن
4. تعیین نماینده انجمن در دانشگاهها و مؤسسات و عضوگیری
5. افتتاح حساب ویژه انجمن
6. فراهم کردن زمینه‎های لازم برای برگزاری ششمین کنفرانس سیستم‎های فازیایران و اولین کنفرانس سیستم‎های فازی جهان اسلام به میزبانی دانشگاه آزاد اسلامیواحد شیراز
7. چاپ و انتشار مجله Iranian Journal of Fuzzy Systems به کمک دانشگاه سیستان وبلوچستان
8. ایجاد ارتباط با سایر انجمن‎ها و مؤسسات علمی
9. برنامه‎ریزی برای فعالیتهای آتی انجمن.
تاریخچة مختصری از نظریه و کاربردهای فازی(دهة 1960 آغاز نظریه فازی)
نظریه فازی به وسیله پروفسور لطفی‌زاده در سال 1965 در مقاله‌ای به نام مجموعه‌های فازی معرفی شد.
ایشان قبل از کار بر روی نظریه فازی، یک استاد برجسته در نظریه کنترل بود. او مفهوم «حالت» را که اساس نظریه کنترل مدرن را شکل می‌دهد، توسعه داد.
عسگرزاده در سال 1962 چیزی را بدین مضمون برای سیستم‌های بیولوژیک نوشت: ما اساساً به نوع جدید ریاضیات نیازمندیم؛ ریاضیات مقادیر مبهم یا فازی که توسط توزیع‌های احتمالات قابل توصیف نیستند.وی فعالیت خویش در نظریه فازی را در مقاله‌ای با عنوان «مجموعه‌های فازی» تجسم بخشید.
مباحث بسیاری در مورد مجموعه‌های فازی به وجود آمد و ریاضیدانان معتقد بودند نظریه احتمالات برای حل مسائلی که نظریه فازی ادعای حل بهتر آن را دارد، کفایت می‌کند. دهة 1960 دهة چالش کشیدن و انکار نظریه فازی بود و هیچ یک از مراکز تحقیقاتی، نظریه فازی را به عنوان یک زمینه تحقیق جدی نگرفتند. اما در دهة 1970، به کاربردهای عملی نظریه فازی توجه شد و دیدگاه‌های شک‌برانگیز درباره ماهیت وجودی نظریه فازی مرتفع شد.
استاد لطفی‌زاده پس از معرفی مجموعة فازی در سال 1965، مفاهیم الگوریتم فازی را در سال 1968، تصمیم‌گیری فازی را در سال 1970 و ترتیب فازی را در سال 1971 ارائه نمود. ایشان در سال 1973 اساس کار کنترل فازی را بنا کرد.
این مبحث باعث تولد کنترل‌کننده‌های فازی برای سیستم‌های واقعی بود؛ ممدانی (Mamdani) و آسیلیان (Assilian) چهارچوب اولیه‌ای را برای کنترل‌کننده فازی مشخص کردند. در سال 1978 هومبلاد (Holmblad) و اوسترگارد(Ostergaard) اولین کنترل‌کننده فازی را برای کنترل یک فرایند صنعتی به کار بردند که از این تاریخ، با کاربرد نظریه فازی در سیستم‌های واقعی، دیدگاه شک‌برانگیز درباره ماهیت وجودی این نظریه کاملاً متزلزل شد.
دهة 1980 از لحاظ نظری، پیشرفت کندی داشت؛ اما کاربرد کنترل فازی باعث دوام نظریه فازی شد.مهندسان ژاپنی به سرعت دریافتند که کنترل‌کننده‌های فازی به سهولت قابل طراحی بوده و در مورد بسیاری مسائل می‌توان از آنها استفاده کرد.
به علت اینکه کنترل فازی به یک مدل ریاضی نیاز ندارد، می‌توان آن را در مورد بسیاری از سیستم‌هایی که به وسیلة نظریه کنترل متعارف قابل پیاده‌سازی نیستند، به کار برد. سوگنو مشغول کار بر روی ربات فازی شد، ماشینی که از راه دور کنترل می‌شد و خودش به تنهایی عمل پارک را انجام می‌داد.
یاشونوبو (Yasunobu) و میاموتو (Miyamoto) از شرکت هیتاچی کار روی سیستم کنترل قطار زیرزمینی سندایی را آغاز کردند. بالاخره در سال 1987 پروژه به ثمر نشست و یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های قطار زیرزمینی را در جهان به وجود آورد.
در دومین کنفرانس‌ سیستم‌های فازی که در توکیو برگزار شد، درست سه روز بعد از افتتاح قطار زیرزمینی سندایی، هیروتا (Hirota) یک روبات فازی را به نمایش گذارد که پینگ‌پونگ بازی می‌کرد؛ یاماکاوا (Yamakawa) نیز سیستم فازی را نشان داد که یک پاندول معکوس را در حالت تعادل نشان می‌داد. پس از این کنفرانس، توجه مهندسان، دولتمردان و تجار جلب شد و زمینه‌های پیشرفت نظریه فازی فراهم شد.
دهة 1990 ، توجه محققان امریکا و اروپا به سیستم‌های فازی
موفقیت سیستم‌های فازی در ژاپن، مورد توجه محققان امریکا و اروپا واقع شد و دیدگاه بسیاری از محققان به سیستم‌های فازی تغییر کرد.در سال 1992 اولین کنفرانس بین‌المللی در مورد سیستم‌های فازی به وسیله بزرگترین سازمان مهندسی یعنی IEEE برگزار شد.
در دهة 1990 پیشرفت‌های زیادی در زمینة سیستم‌های فازی ایجاد شد؛ اما با وجود شفاف شدن تصویر سیستم‌های فازی، هنوز فعالیت‌های بسیاری باید انجام شود و بسیاری از راه‌حل‌ها و روش‌ها همچنان در ابتدای راه قرار دارد. بنابراین توصیه می‌شود که محققان کشور با تحقیق و تفحص در این زمینه، موجبات پیشرفت‌های عمده در زمینة نظریه فازی را فراهم نمایند.

زندگینامة پروفسور لطفی‌زاده
استاد لطفی‌زاده در سال 1921 در باکو متولد شد. آنجا مرکز آذربایجان شوروی بود. لطفی‌زاده یک شهروند ایرانی بود؛ پدرش یک تاجر و نیز خبرنگار روزنامة ایرانیان بود.
استاد لطفی‌زاده از 10 تا 23 سالگی در ایران زندگی کرد و به مدرسة مذهبی رفت. خاندان لطفی‌زاده از اشراف و ثروتمندان ایرانی بودند که همیشه ماشین و خدمتکار شخصی داشتند.
در سال 1942 با درجة کارشناسی مهندسی برق از دانشکده فنی دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. او در سال 1944 وارد امریکا شد و به دانشگاه MIT رفت و در سال 1946 درجة کارشناسی‌ارشد را در مهندسی برق دریافت کرد. در سال 1951 درجة دکترای خود را در رشتة مهندسی برق دریافت نمود و به استادان دانشگاه کلمبیا ملحق شد. سپس به دانشگاه برکلی رفته و در سال 1963 ریاست دپارتمان مهندسی برق دانشگاه برکلی را که بالاترین عنوان در رشتة مهندسی برق است، کسب نمود. لطفی‌زاده انسانی است که همیشه موارد مخالف را مورد بررسی قرار داده و به بحث دربارة آن می‌پردازد. این خصوصیت، قابلیت پیروزی بر مشکلات را به لطفی‌زاده اعطا نموده است.
در سال 1956 لطفی‌زاده بررسی منطق چند ارزشی و ارائة مقالات تخصصی در مورد این منطق را آغاز کرد.
پروفسور لطفی‌زاده از طریق مؤسسة پرینستون با استفن کلین آشنا شد. استفن کلین کسی است که از طرف مؤسسة پرینستون، منطق چند ارزشی را در ایالات متحده رهبری می‌کرد. کلین متفکر جوان ایرانی را زیر بال و پر خود گرفت. آنها هیچ مقاله‌ای با یکدیگر ننوشتند، اما تحت تأثیر یکدیگر قرار داشتند.
لطفی‌زاده اصول منطق و ریاضی منطق چند ارزشی را فرا گرفت و به کلین اساس مهندسی برق و نظریة اطلاعات را آموخت.
وی پس از آشنایی با پرینستون، شیفتة منطق چند ارزشی شد.
در سال 1962 لطفی‌زاده تغییرات مهم و اصلی را در مقالة «از نظریة مدار به نظریة سیستم» در مجلة IRE که یکی از بهترین مجله‌های مهندسی آن روز بود، منتشر ساخت. در اینجا برای اولین بار عبارت فازی را برای چند ارزشی پیشنهاد داد.
لطفی‌زاده پس از ارائة منطق فازی، در تمام دهة 1970 و دهة 1980 به منتقدان خود در مورد این منطق پاسخ می‌داد. متانت، حوصله و صبوری استاد در برخورد با انتقادات و منتقدان منطق فازی از خود بروز می‌داد، در رشد و نمو منطق فازی بسیار مؤثر بوده است، به طوری که رشد کاربردهای کنترل فازی و منطق فازی در سیستم‌های کنترل را مدیون تلاش و کوشش پروفسور لطفی‌زاده می‌دانند و هرگز جهانیان تلاش این بزرگ‌مرد اسطوره‌ای ایرانی را فراموش نخواهند کرد.
تعریف سیستم‌های فازی و انواع آن
واژة فازی در فرهنگ لغت آکسفورد به صورت مبهم، گنگ و نادقیق تعریف شده است. اگر بخواهیم نظریة مجموعه‌های فازی را تعریف کنیم، باید بگوییم که نظریه‌ای است برای اقدام در شرایط عدم اطمینان؛ این نظریه قادر است بسیاری از مفاهیم و متغیر‌ها و سیستم‌هایی را که نادقیق هستند، صورت‌بندی ریاضی ببخشد و زمینه را برای استدلال، استنتاج، کنترل و تصمیم‌گیری در شرایط عدم اطمینان فراهم آورد.
چرا سیستم‌های فازی:
دنیای واقعی ما بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان یک توصیف و تعریف دقیق برای آن به دست آورد؛ بنابراین باید برای یک مدل، توصیف تقریبی یا همان فازی که قابل قبول و قابل تجزیه و تحلیل باشد معرفی شود.
با حرکت به سوی عصر اطلاعات، دانش و معرفت بشری بسیار اهمیت پیدا می‌کند. بنابراین ما به فرضیه‌ای نیاز داریم که بتواند دانش بشری را به شکلی سیستماتیک فرموله کرده و آن را به همراه سایر مدل‌های ریاضی در سیستم‌های مهندسی قرار دهد.
سیستم‌های فازی چگونه سیستم‌هایی هستند؟
سیستم‌های فازی، سیستم‌های مبتنی بر دانش یا قواعد می‌باشند؛ قلب یک سیستم فازی یک پایگاه دانش است که از قواعد اگر ـ آنگاه فازی تشکیل شده است.
یک قاعده اگر ـ آنگاه فازی، یک عبارت اگر ـ آنگاه است که بعضی کلمات آن به وسیله توابع تعلق پیوسته مشخص شده‌اند.
مثال: اگر سرعت خودرو بالاست، آنگاه نیروی کمتری به پدال گاز وارد کنید.
کلمات «بالا» و «کم» به وسیله توابع تعلق مشخص شده‌اند؛ توضیحات کامل در شکل ارائه شده است.
مثال 1-1:
فرض کنید می‌خواهیم کنترل‌کنند‌ه‌ای طراحی کنیم که سرعت خودرو را به طور خودکار کنترل کند. راه‌حل این است که رفتار رانندگان را شبیه‌سازی کنیم؛ بدین معنی که قواعدی را که راننده در حین حرکت استفاده می‌کند، به کنترل‌کنندة خودکار تبدیل نماییم.
در صحبت‌های عامیانه راننده‌ها در شرایط طبیعی از 3 قاعده زیر در حین رانندگی استفاده می‌کنند:
اگر سرعت پایین است، آنگاه نیروی بیشتری به پدال گاز وارد کنید.
اگر سرعت متوسط است، آنگاه نیروی متعادلی به پدال گاز وارد کنید.
اگر سرعت بالاست، آنگاه نیروی کمتری به پدال گاز وارد کنید.

به طور خلاصه، نقطة شروع ساخت یک سیستم فازی به دست آوردن مجموعه‌ای از قواعد اگر ـ آنگاه فازی از دانش افراد خبره یا دانش حوزه مورد بررسی می‌باشد؛ مرحلة بعدی، ترکیب این قواعد در یک سیستم واحد است.
انواع سیستم‌های فازی
سیستم‌های فازی خالص
سیستم‌های فازی تاکاگی ـ سوگنوکانگ (TSK)
سیستم‌های با فازی‌ساز و غیر فازی‌ساز
سیستم فازی خالص
موتور استنتاج فازی، این قواعد را به یک نگاشت از مجموعه‌های فازی در فضای ورودی به مجموعه‌های فازی و در فضای خروجی بر اساس اصول منطق فازی ترکیب می‌کند.
مشکل اصلی در رابطه با سیستم‌های فازی خالص این است که ورودی‌ها و خروجی‌های آن مجموعه‌های فازی می‌باشند. درحالی که در سیستم‌های مهندسی، ورودی‌ها و خروجی‌ها متغیرهایی با مقادیر حقیقی می‌باشند.
برای حل این مشکل، تاکاگی سوگنو و کانگ، نوع دیگری از سیستم‌های فازی معرفی کرده‌اند که ورودی‌ها و خروجی‌های آن متغیرهایی با مقادیر واقعی هستند.
سیستم فازی تاکاگی ـ سوگنو و کانگ
بدین ترتیب قاعده فازی از یک عبارت توصیفی با مقادیر زبانی، به یک رابطة ساده تبدیل شده است؛ به طور مثال در مورد خودرو می‌توان اعلام کرد که اگر سرعت خودرو X باشد، آنگاه نیروی وارد بر پدال گاز برابر Y=CX می‌باشد.
مشکلات عمدة سیستم فازی TSK عبارت است از:
بخش «آنگاه» قاعدة یک فرمول ریاضی بوده و بنابراین چهارچوبی را برای نمایش دانش بشری فراهم نمی‌کند.
این سیستم دست ما را برای اعمال اصول مختلف منطق فازی باز نمی‌گذارد و در نتیجه انعطاف‌پذیری سیستم‌های فازی در این ساختار وجود ندارد.برای حل این مشکلات نوع سومی از سیستم‌های فازی یعنی سیستم فازی با فازی‌سازها و غیر فازی‌سازها مورد استفاده قرار گرفت.
سیستم‌های فازی با فازی‌ساز و غیر فازی ساز
این سیستم فازی معایب سیستم فازی خالص و سیستم فازی TSK را می‌پوشاند. در این مبحث، از این پس سیستم فازی با فازی ساز و غیر فازی‌ساز منظور خواهد بود.
به عنوان نتیجه‌گیری برای این بخش لازم است یادآوری شود که جنبة متمم نظریه سیستم‌های فازی این است که یک فرایند سیستماتیک را برای تبدیل یک پایگاه دانش به یک نگاشت غیر فعلی فراهم می‌سازد.
زمینه‌های تحقیق عمده در نظریه فازی
منظور از نظریه فازی، تمام نظریه‌هایی است که از مفاهیم اساسی مجموعه‌های فازی یا توابع تعلق استفاده می‌کنند.
مطابق شکل، نظریه فازی را می‌توان به پنج شاخة عمده تقسیم کرد که عبارتند از:
ریاضیات فازی
مفاهیم ریاضیات کلاسیک، با جایگزینی مجموعه‌های فازی با مجموعه‌های کلاسیک توسعه پیدا کرده است.
منطق فازی و هوش مصنوعی
که در آن منطق کلاسیک تقریب‌هایی یافته و سیستم‌های خبره بر اساس اطلاعات و استنتاج تقریبی توسعه پیدا کرده است.
مقیاس و عدم حتمیت
ما در جهانی زندگی می کنیم که اشیا و حوادث پیرامونمان از کفیت های گوناگونی بخوردارند. اموری که هرروزه با آنها مواجه می شویم هرگز از حتمیت برخوردار نیستند. به عنوان مثال در اندازه گیری فاصله ی بین دو نقطه اگر فاصله ی بین دو شهر یا کشور مطرح است از مقیاس کیلومتر و مایل استفاده می شود اما برای اندازه گیری فاصله ی دو نقطه در دستگاه مختصات دکارتی در صفحه ی دفترمان از مقیاس سانتی متر بهره می گیریم و یا در اندازه گیری ضخامت یک برگ کاغذ مقیاس میلی متر را مورد استفاده قرار می دهیم. همان طور که می بینید از هر مقیاس متناسب با زمینه ی کاری خود استفاده می کنیم . از طرف دیگر هر اندازه یک مقیاس را کوچک کنیم باز هم کمیت های قابل اندازه گیری موجوداند که به مقیاسی کوچکتر نیاز دارند به همین ترتیب کمیت هایی وجود دارد که برای سنجش آن ها مقیاس بزرگتری مورد نیاز است مثلا در علوم کامپیوتری از مقیاس های کیلوبایت ، مگا بایت و …استفادهمیشود. بدینترتیباندازهگیریهایماهرگزازحتمیتبرخوردارنیستندوزمانیکهعددحاصلازیکاندازهگیری۱۲استبدوندانستنمقیاسبهکاررفتهدراندازهگیریهیچاظهارنظرینمیتوانداشت.البتهاینعدمحتمیت در علومی که مفاهیم مربوط به آن ها قابلیت کمی شدن ندارند بیشتر به چشم می خورد. به عنوان مثال می توان از علومجامعهشناسیوروانشناسیکهدررابطهیمستقیمباانسانورفتارهایانسانیقراردارندنامبرد. تاکنونتلاشهایبسیاریجهتاستخراجقوانینعلمیدقیق برای برای انسان و جامعه به عمل آمده است که هیچ یک قادر به محو کردن عدم حتمیت نبوده اند. به این ترتیب باید به دنبال راهی باشیم تا در استدلال های منطقی خود عدم حتمیت را به حداقل برسانیم.
انسان موجود هوشمند طبیعت است که برای رسیدن به اهداف خود برنامه ریزی می کند. به همین جهت از اطلاعات حاصل از تجربیات موجود در زندگی خود و دیگران استفاده نموده و از توانایی های ذهنی خویش برای برای نظم بخشیدن و اولویت بندی این اطلاعات استفاده می کند.انسان در زندگی روزمره این اطلاعات را برای درک بیشتر محیط پیرامون خود،یادگیری مطالب جدید و برنامه ریزی برای آینده به کار می برد. به این طریق وی از توانایی استدلال براساس مشاهدات برای نیل به اهداف خود استفاده می کند. البته به دلیل محدودیت قدرت ادراک انسان از جهان خارج و نیز محدودیت قدرت استدلال جامع و عمیق، وی با عدم قطعیت و عدمحتمیت مواجه است : عدم حتمیت در رابطه با کفایت اطلاعات و عدم قطعیت در رابطه با جامعیت استنتاجات خود.
از لوازم عدم حتمیت امکان وجود خطا در رفتار انسان است زیرا وی معمولا فاقد اطلاعات جامع و همه جانبه از محیط پیرامون خود است. انسان برای بقاء و ادامه ی حیات خود علی القاعده با اموری نظیر تصمیم گیری، جمع آوری اطلاعات، تجزیه و تحلیل اطلاعات و پیش بینی و آینده نگری امور و حوادث مواجه است. در تمام امور فوق انسان از اطلاعات گذشته و حال برای نیل به اطلاعاتی که در دسترس نیست استفاده می کند. بدیهی است که فقدان اطلاعات کامل منجر به عدم حتمیت می گردد. لیکن فعل و انفعال و اثر متقابل اطلاعات و عدم حتمیت معیاری برای میزان پیچیدگی است. به عنوان مثال رانندگی با اتومبیل یک نمونه از تجربه ی عملی روزمره از مسئله ی پیچیدگی است. همه ما با پیچیدگی نسبی رانندگی توافق داریم. مضاف بر آن رانندگی با ماشین های دنده ای از رانندگی با اتومبیل های اتوماتیک پیچیده تر است، زیراانسانهنگامرانندگیبااتومبیلهایدندهایبهاطلاعاتبیشتریماننددورموتوردردقیقهوچگونگیاستفادهازکلاچودندهنیازمنداست. بنابراینبهدلیلنیازبهاطلاعاتبیشتردرهنگام رانندگی، کار با اتومبیل های دنده ای (استاندارد) مشکل تر و پیچیده تر است. این در حالی است که پیچیدگی رانندگی دربرگیرنده ی عدم حتمیت در وقوع بسیاری از حوادث و امورغیرقابلپیشبینینیزهست. مثلا راننده دقیقا نمی داند چه زمانی باید ترمز کرده و توقف کند تا دچار حادثه ی غیرمترقبه نشود.
هر اندازه درجه و میزان عدم حتمیت افزایش یابد –مثلادرترافیکسنگینویارانندگیدرجادههایغیرآشنا–پیچیدگیاهدافنیزافزایشمییابد. بنابراین، به مرور ادراکات ما از پیچیدگی در رابطه با دانسته ها و ندانسته ها همواره افزایش می یابد. در اینجا مهم ترین مساله ای که در پیش روی ماست چگونگی تحت کنترل درآوردن پیچیدگی امور و مسائل گوناگون است. بدین منظور برای نیل به این امور مهم بایستی از ابزار های ساده سازی از طریق مصالحه بین اطلاعات در دسترس و میزان عدم حتمیت قابل قبول استفاده کرد.
ریاضیات فازی
ریاضیات فازی یک فرا مجموعه از منطق بولی است که بر مفهوم درستی نسبی، دلالت می کند. منطق کلاسیک هر چیزی را بر اساس یک سیستم دوتائی نشان می دهد ( درست یا غلط، 0 یا 1، سیاه یا سفید) ولی منطق فازی درستی هر چیزی را با یک عدد که مقدار آن بین صفر و یک است نشان می دهد. مثلاً اگر رنگ سیاه را عدد صفر و رنگ سفید را عدد 1 نشان دهیم، آن گاه رنگ خاکستری عددی نزدیک به صفر خواهد بود. در سال 1965، دکتر لطفی‌زاده نظریه سیستم‌های فازی را معرفی کرد. در فضایی که دانشمندان علوم مهندسی به دنبال روش‌های ریاضی برای شکست دادن مسایل دشوارتر بودند، نظریه فازی به گونه‌ای دیگر از مدل‌سازی، اقدام کرد.
منطق فازی معتقد است که ابهام در ماهیت علم است. بر خلاف دیگران که معتقدند که باید تقریب‌ها را دقیق‌تر کرد تا بهره‌وری افزایش یابد، لطفی‌زاده معتقد است که باید به دنبال ساختن مدل‌هایی بود که ابهام را به عنوان بخشی از سیستم مدل کند. در منطق ارسطویی، یک دسته‌بندی درست و نادرست وجود دارد. تمام گزاره‌ها درست یا نادرست هستند. بنابراین جمله «هوا سرد است»، در مدل ارسطویی اساساً یک گزاره نمی‌باشد، چرا که مقدار سرد بودن برای افراد مختلف متفاوت است و این جمله اساساً همیشه درست یا همیشه نادرست نیست. در منطق فازی، جملاتی هستند که مقداری درست و مقداری نادرست هستند. برای مثال، جمله "هوا سرد است" یک گزاره منطقی فازی می‌باشد که درستی آن گاهی کم و گاهی زیاد است. گاهی همیشه درست و گاهی همیشه نادرست و گاهی تا حدودی درست است. منطق فازی می‌تواند پایه‌ریز بنیانی برای فن‌آوری جدیدی باشد که تا کنون هم دست‌آورد‌های فراوانی داشته است.
نخستین سیستم کنترل رایانه از طریق مغز براساس نظریه فازی به همت استاد ایرانی طراحی شد
پژوهشگران علومکامپیوتر دانشگاه «جورجیا» آمریکا به سرپرستی یک استاد ایرانی موفق به ابداع سیستمجدید کنترل رایانه از طریق فکر شدند که مبتنی بر «نظریه فازی» است.
طرح از طراحی این سیستمکنترل رایانه با مغز (BCI) فراهم کردن امکان انتقال دستورالعمل‌ها به رایانه ازطریق مغز (فکر) بدون نیاز به دست است. البته گروه‌های مختلفی در این زمینه کارکرده‌اند ولی ما به تکنولوژی بهتری دست پیدا کرده‌ایم که مبتنی بر نظریه فازی استکه توسط یک دانشمند ایرانی ــ دکتر لطفی زاد ــ ابداع شده است. این اولین بار است که از نظریه فازی در سیستم‌های BCI استفاده می‌شود وفکر می‌کنم با این کار بتوان به نحو مؤثرتری ایده کنترل رایانه با فکر کردن را محققکرد.
این سیستم بیشتر برای مشاغلی مثلخلبانی و همچنین برای کمک به معلولان مؤثر است. البته کارایی سیستم به فرمان‌هاییخاص(بالا، پایین، چپ، راست و توقف) - که عمده فرامین صادره از مغز را شامل می‌شود - محدود است و مثلا نمی‌توان مطلبی را برای تایپ کردن از ذهن به رایانه منتقل کرد.
به این منظور از کلاهی با 16الکترود استفاده می‌شود که ارتعاشات بخش‌هایی مختلف مغز (جریان انرژی در مغز در اثرتفکر) را به رایانه منتقل می‌کند. با پردازش میزان انرژی به خصوصی که در هنگام هرفرمان در مغز جریان می‌یابد می‌توان به فرمان مورد نظر پی برد. برای همین است کهنمی‌توان از چنین سیستمی برای تایپ استفاده کرد چون مثلا تشخیص انرژی مربوط به هرکلمه بسیار دشوار است. اینفن‌آوری کاملا عملی است ولی همیشه خوب عمل نمی‌کند چون مثلا اگر کسی ضمن استفاده ازسیستم عطسه کند همه چیز به هم می‌ریزد.

کار بیشتر در زمینه «سوپرکامپیوتینگ» و «موازات» در علوم کامپیوتر است و بیشتر مقالات پژوهشی من در مجلات این حوزه چاپمی‌شود. زمانی از یک رایانه استفاده می‌کنید نمی‌توانید کاری کنید که الکترون‌هاسریعتر از سرعت نور حرکت کنند لذا یک محدودیت اساسی وجود دارد که نمی‌توان آن راشکست و اغلب رایانه‌ها یک پردازشگر (پروسسور) دارند و نمی‌توانند سریعتر از حد مشخصکار کنند بنابراین برای این که بتوان رایانه‌هایی بسیار سریعتر از رایانه‌های معمولساخت باید رایانه‌هایی با چندین پروسسور ساخت که می‌توانند همزمان با هم کارمی‌کنند که به این رشته موازات گفته می‌شود.

بابهره‌گیری از این علم می‌توان رایانه‌هایی ساخت که هزاران پروسسور (مغز) دارند. ازایده‌هایی که در این زمینه مطرح است ساخت پروسسورهایی به اندازه یک میکروب بااستفاده از نانو فن‌آوری است که می‌توان صدها میلیون از آنها را ایجاد کرد و مثلادر رنگ ساختمان ریخت و به این ترتیب ساختمانهایی داشت که در رنگ دیوارهای آن ازمیلیون‌ها مغز رایانه تشکیل شده باشد.

در بازدیدی که از چند دانشگاهو مرکز پژوهشی داشتم، کارهای خوبی در این زمینه (سوپر کامپیوتینگ) در دانشگاه تهرانو پژوهشگاه دانش‌های بنیادی آغاز شده است.

زمینه‌ کارهای پژوهشی من بیشتر در این حوزه است ولی کارهای کاربردی که در این زمینهمی‌کنم بیشتر مربوط به عکس است. مثلا این که چطور بتوان در فرودگاه‌ها و ... بارایانه چهره انسان‌ها را تشخیص داد و زمینه دیگر بررسی فعل و انفعلات مغز بر اساستصاویر MRI با استفاده از سوپر رایانه‌هاست که انجام چنین کارهایی با رایانه‌هایمعمولی بسیار زمان بر است.
آیبیامبابهرهگیریازقدرتمندترینکامپیوترخودوباهمراهیپلیتکنیکسوئیسیای-پی-اف-الرویپروژهایکارمیکندکهروزینقشهکاملمغزانسانراتهیهخواهدکرد.

بهگزارشبخشخبرشبکهفنآوریاطلاعاتایران،ازComeToNet، براساس پروژه ای بنام مغز آبی، محققین دو شرکت نامبرده در یک همکاری تنگاتنگ، نقشه نئوکورتکس (Neocortex) مغز انسان را تهیه خواهند کرد. این منطقه از مغز، پیچیده ترین و پیشرفته ترین قسمت مغز محسوب میشود که فقط در پستانداران یافت میشود که در مورد انسان به طرز خارق العاده ای پیشرفت کرده است.
بیولوژیستها براین باور هستند که بخش نامبرده از مغز مسئول هشیاری، درک فضا و ادراک میباشد.
قرار است وقتی محققین نقشه کورتکس را تهیه کردند، دانشمندان بقیه مغز را ترسیم نمایند.
با بهره گیری از سوپرکامپیوتر بلوژن ایسرور که غول آی بی ام محسوب میشود، شبیه سازی سه بعدی دیجیتال مغز در سطح مولکولی احیاء خواهد شد.
به این ترتیب، دانشمندان امیدوار هستند تا به دیدی تازه درباره قوه های مخصوصی در مغز مانند معنویت دست یابند.
این سوپرکامپیوتر که فقط چند متر مربع جا میگیرد، سرعت پردازشی معادل 22.8 تریلیون عمل ممیزشناور در ثانیه را دارد و قادر است فعل و انفعالات شیمیایی-الکتریکی مغز را بصورت بلادرنگ و آنی بازسازی نماید
کاربردها:
از منطق فازی برای ساخت کنترل کننده های لوازم خانگی از قبیل ماشین رختشویی (برای تشخیص حداکثر ظرفیت ماشین، مقدار مواد شوینده، تنظیم چرخهای شوینده) و یخچال استفاده می شود. کاربرد اساسی آن تشخیص حوزه متغیرهای پیوسته است. برای مثال یک وسیله اندازه گیری دما برای جلوگیری از قفل شدن یک عایق ممکن است چندین عضو مجزا تابعی داشته باشد تا بتواند حوزه دماهایی را که نیاز به کنترل دارد به طور صحیح تعریف نماید. هر تابع، یک ارزش دمایی مشابه که حوزه آن بین 0 و 1 است را اختیار می کند. از این ارزشهای داده شده برای تعیین چگونگی کنترل یک عایق استفاده می شود.
حال با مثال دیگری اهمیت این علم را بیشتر درک مینمائیم:
یک انسان در نور کافی قادر به درک میلیونها رنگ میباشد.ولی یک روبوت چگونه میتواند این تعداد رنگ را تشخیص دهد؟ حال اگر بخواهیم روباتی طراحی کنیم که قادر به تشخیص رنگها باشد از منطق فازی کمک میگیریم و با اختصاص اعدادی به هر رنگ آن را برای روبوت طراحی شده تعریف میکنیم.
از کاربردهای دیگر منطق فازی میتوان به کاربرد این علم در صنعت اتومبیل سازی(در طراحی سیستم ترمز ABS و کنترل موتور برای بدست آوردن بالاترین راندمان قدرت)،در طراحی بعضی از ریزپردازنده ها و طراحی دوربینهای دیجیتال اشاره کرد
منطق فازی
از آن زمان که انسان اندیشیدن را آغاز کرد، همواره کلمات و عباراتى را بر زبان جارىساخته که مرزهاى روشنى نداشته اند. کلماتى نظیر «خوب»، «بد»، «جوان»، «پیر»، «بلند»، «کوتاه»، «قوى»، «ضعیف»، «گرم»، «سرد»، «خوشحال»، «باهوش»، «زیبا» و قیودىاز قبیل «معمولاً»، «غالباً»، «تقریباً» و «به ندرت». روشن است که نمى توان براىاین کلمات رمز مشخصى یافت، براى مثال در گزاره «على باهوش است» یا «گل رز زیباست» نمى توان مرز مشخصى براى «باهوش بودن» و «زیبا بودن» در نظر گرفت. اما در بسیارى ازعلوم نظیر ریاضیات و منطق، فرض بر این است که مرزها و محدوده هاى دقیقاً تعریف شدهاى وجود دارد و یک موضوع خاص یا در محدوده آن مرز مى گنجد یا نمى گنجد. مواردى چونهمه یا هیچ، فانى یا غیرفانى، زنده یا مرده، مرد یا زن، سفید یا سیاه، صفر یا یک،یا «این» یا «نقیض این» . در این علوم هر گزاره اى یا درست است یا نادرست، پدیدههاى واقعى یا «سفید» هستند یا «سیاه» .
این باور به سیاه و سفیدها، صفر و یکها و این نظام دو ارزشى به گذشته بازمى گردد و حداقل به یونان قدیم و ارسطو مى رسد. البته قبل از ارسطو نوعى ذهنیت فلسفى وجود داشت که به ایمان دودویى با شک و تردیدمى نگریست. بودا در هند، پنج قرن قبل از مسیح و تقریباً دو قرن قبل از ارسطو زندگىمى کرد. اولین قدم در سیستم اعتقادى او گریز از جهان سیاه و سفید و برداشتن اینحجاب دوارزشى بود. نگریستن به جهان به صورتى که هست. از دید بودا جهان را بایدسراسر تناقض دید، جهانى که چیزها و ناچیزها در آن وجود دارد. در آن گل هاى رز همسرخ هستند و هم غیرسرخ. در منطق بودا هم A داریم هم نقیض A. در منطق ارسطو یا A داریم یا نقیض A منطق (A یا نقیض A) در مقابل منطق (A و نقیض A). منطق این یا آنارسطو در مقابل منطق تضاد بودا.
منطق ارسطو اساس ریاضیات کلاسیک را تشکیلمى دهد. براساس اصول و مبانى این منطق همه چیز تنها مشمول یک قاعده ثابت مى شود کهبه موجب آن یا آن چیز درست است یا نادرست. دانشمندان نیز بر همین اساس به تحلیلدنیاى خود مى پرداختند. گرچه آنها همیشه مطمئن نبودند که چه چیزى درست است و چهچیزى نادرست و گرچه درباره درستى یا نادرستى یک پدیده مشخص ممکن بود دچار تردیدشوند، ولى در یک مورد هیچ تردیدى نداشتند و آن اینکه هر پدیده اى یا «درست» است یا «نادرست».
هر گزاره، قانون و قاعده اى یا قابل استناد است یا نیست. بیش ازدو هزار سال است که قانون ارسطو تعیین مى کند که از نظر فلسفى چه چیز درست است و چهچیز نادرست. این قانون «اندیشیدن» در زبان، آموزش و افکار ما رسوخ کرده است.
منطق ارسطویى دقت را فداى سهولت مى کند. نتایج منطق ارسطویى، «دوارزشى»، «درست یا نادرست»، «سیاه یا سفید» و «صفر یا یک» مى تواند مطالب ریاضى و پردازشرایانه اى را ساده کند. مى توان با رشته اى از صفر و یک ها بسیار ساده تر از کسرهاکار کرد. اما حالت دوارزشى نیازمند انطباق ورزى و از بین بردن زواید است. به عنوانمثال هنگامى که مى پرسید: آیا شما از کار خود راضى هستید؟ نمى توان انتظار جواب بلهیا خیر داشت، مگر آنکه با تقریب بالایى صحبت کنید. «سورن کیرکگارد» فیلسوفاگزیستانسیالیست، در سال 1843 کتابى در رابطه با تصمیم گیرى و آزاد اندیشى به نام «یا این یا آن» نوشت. او در این کتاب بشر را برده کیهانى انتخاب هاى «دودویى» درتصمیم گیرى هایش نامید. تصمیم گیرى به انجام یا عدم انجام کارى و تصمیم گیرى دربارهبودن یا نبودن چیزى.

فرمت این مقاله به صورت Word و با قابلیت ویرایش میباشد

تعداد صفحات این مقاله   25 صفحه

پس از پرداخت ، میتوانید مقاله را به صورت انلاین دانلود کنید